İndiki savaşların taleyini gücdən və ağıldan çox, silah həll edir, əskərin və millətin daşımalı olduğu məsuliyyətin bir hissəsini silah bəhanəsi qapadır. Müharibə və inqilab faciələri başlanır və bitir, ancaq cəmiyyətin elə bir zümrəsi var ki, onun üçün uzaq keçmiş və ya indiki çağlarda baş verən olayların heç biri heç zaman bitmir, o, daim bu olayların içindədir; tarixə dönmüş hadisələr də onun təxəyyülündə canlıdır, hərəkətdədir; daim araşdırılır, incələnir və xalqın gələcəyi baxımından dəyərləndirilir. Yazıçı, məhz bu baxımdan, cəmiyyətin barometridir və üzdə tez-tez görünüb-görünməməsindən asılı olmayaraq, onun iş otağı, yazı masası həm hakimdir, həm milli məczlisdir, həm döyüş cəbhəsidir, həm də xalqın səsinin gur eşidildiyi meydanlardır… Əslində yazıçının siyasi qruplara qoşulması vacıb deyil, çünki o, bütövlüklə xalqın səsi olmalı və ya millətin taleyinə, maraqları və gələcəyinə optimal şəkildə xidmət edə biləcək demokratik, çağdaş, dünyəvi, milli qüvvələrin tərəfində dayanmalıdır. Ədəbiyyatımızın tarixində bu sadə həqiqəti onaylayan örnəklər var. Ötəri, günlük siyasətə uymaq, haqqın yox, zorun tərəfində dayanmaq yazıçını bütün gələcəyindən məhrum edə bilər. Təkcə onun özü yox, övladlar və davamçıları da heç vaxt bu səbatsızlığın lənətindən xilas ola bilməzlər.

Milli ideallara zidd, yanlış yol tutulanda qazanılan var-dövlət, şöhrət, fəxri adlar, deputatlıq, orden-medal yağışı günlərin birində xalqın qınağına çevrilib yazarın üstünə qayıdır. 1937- ci ildə Stalin rejimini əbədi və sarsılmaz sayaraq, şərə xidmət edənlərin, antimilli yol tutanların, işğala və assimilyasiyaya haqq qazandıranların, qələm dostlarının ölümünə imza atanların sonrakı taleyi göz qabağındadır. Haqqı dərk edənlərin zəhməti və zamanın ədaləti Hüseyn Cavidi Sibir cəhənnəmindən Naxçıvana qaytardı, üstündə Mömünə Xatun məqbərəsiylə bir sırada dayanan məqbərə ucaltdı, ancaq Stalini mərmər movzeleydən çıxarıb atdı. Öz canlarını qorumaq üçün mədhiyyəbazlıq etmiş yazar və şairlərin qara imzaları ortaya çıxandan sonra onların bütün ehtişamlı həyatı, cilid-cilid nəşr edilib kitabxanalara doldurulmuş əsərləri xalqın gözündən düşür, heç nə, hətta övladlarının, atalarının günahını yumaq üçün etdikləri səmimi və ya məcburi tövbələr, haqqa və xalqa dönüş cəhdləri də köməyə çatmır.

Bəs indi durum necədir? Yazıçı sözünü hansı səviyyədə deyir? Deyə bilirmi? Deyilən söz xalq arasında və rəsmi dairələrdə necə qəbul edilir? Deyə bilərlər ki, bu məsələyə rəsmi dairələri niyə qatırsan? Axı onlar bir ovuc insandır. Oxuyur, oxusun, oxumur, oxumasın! Bu belədir! Ancaq onları xalqdan qoparmaq düz olmaz və təəssüf ki, ədəbiyyata, sözə, kitaba və onun müəllifinə münasibətin bir sıra mühüm cəhətlərini ümumi oxucu kütləsi yox, bəlli adamlar yönəldir və rəsmiləşdirir… Yurd sevgisi çox vaxt gözümü tutub, pisi də yaxşı saymışam, ümidim sarsılmayıb;“düzələr, müvəqqəti çətinlikdir, keçib gedər, millətimiz müdrikdir bu əyriliyin qarşısını alar, köhnəliyin qalığıdır, vaxt keçdikcə düzlük, haqq, ədalət yerini tutar.” – deymişəm Bu bir inamdır, Vətəndaş mövqeyidir. Kökü sevgimə dayanır. Sevgi adamın gözünü tutur, amma kor eləmir. Bununla yanaşı, bir yazıçı, şair, ziyalı mövqeyi də var. Orda güzəşt yoxdur; orda həqiqətdən qaçmaq olmur; qaçsan özünü də, sözünü də, yolunu da, şəxsiyyətini də itirərsən. Dünya balacadır. Yüz cür qorunma üsullarına baxmayaraq, qrip və ya başqa yoluxucu xəstəliklərin ölkədən ölkəyə ildırım sürətilə keçib yayıldığı kimi, cəmiyyətlərdəki mənəvi xəstəliklər və dərdlər də yayılır, nə faciəni, nə yenilikləri, nə sevinci, nə kədəri bir ölkə çərçivəsində həbs edib saxlamaq olmur. Əslində söz və cəmiyyət, ədəbiyyat və hakimiyyət problemləri bu gün ümumdünya problemidir. Düz söz demək, həqiqəti yazmaq imkanları bizdən qat-qat artıq olan Qərb dünyasının yazarları da “düz danışmaq qorxusu” içində yaşadıqlarından gileylənirlər.

Böyük Amerika ədibi Uilyam Folkner yazırdı: “Bizim zəmanəmizin faciəsi hamımızın kütləvi şəkildə cismani qorxu içində yaşamağımızdadır, biz o qədər çoxdan bu vəziyyətdəyik ki, artıq onunla barışmışıq. İnsan ruhunun bundan başqa heç bir problemi yoxdur. Onun üçün yalnız bir sual qalır: məni haçan məhv edəcəklər? Buna görə də müasir gənc yazıçılar insan qəlbinin özü ilə münaqişədə olması ilə bağlı sorunları unudublar, halbuki əsl ədəbiyyatı məhz bu problemlər doğurur, yalnız onlar barədə yazılanlar dəyərli ola bilər… Yazıçı… qorxu deyilən şeyi həmişəlik unutmalı, öz yaradıcılıq emalatxanasından sevgi, çərəf, qürur və fədakarlıq kimi köhnə, əbədi, universal, həqiqətlərdən savayı- çünki bunlarsız istənilən əsər ölüdür, unudulmağğa məhkumdur- qalan hər şeyi kənara atmalıdır. Yazıçı bunu etmədikcə lənət təhlükəsi ilə üz-üzə qalacaq.” Bu, “azad” Amerikanın Nobel mükafatına layiq görülmüş böyük qələm sahibinin etirafıdır. Məqsəd yazıçıları qorxudan xilas etməkdir. Dünyanın hər yerində, o cümlədən, bizdə ədalətli, düz sözün üstündə bir qara qorxu dolaşmaqdadır. Mənəvi və cismani terrordan başlamış, səsini oxucuya çatdıra bilməməyə, mətbuat qadağalarına, bir tikə çörəyə möhtac olmaq faciəsinə qədər…

Bütün bunların hamısı qorxu mənbəyidir. Azərbaycanda bunlardan əlavə cəhalətin, dini xürafatın da öz qorxutma üsulları var və bu üsullar bir-birinə çox bənzəyir. Məsələn, baçqa bəhanə tapılmayanda “polisə müqavimət” dən tutmuş, “dövləti və dövlət başçısını təhqir etmə”yə qədər gülünc bəhanələr çıxır ortaya, əsil həqiqət qalır bir kənarda. Xırda məmurlar öz intiqamlarını dövlət başçılarının və bütövlükdə dövlətin vahiməli kölgəsi altında alırlar. Deyən olmur ki. “bala, sən kimsən və niyə haqqında deyilən düzgün iradları o dəqidə yuvaqlaqlaşdırıb yuxarıların ünvanına yönəldirsən? Sən nə vaxtdan hökumət olmusan?” Bunun kimi, bəzi cahil, savadsız din xadimləri də onların hər hansı mənasız sözünü qəbul etməyənləri Allahsız və ya dinsiz elan edirlər. Hətta xoş məramla deyilən alternativ söz də ciddi mətləblərə toxunursa və cavabı çətin olursa o dəqiqə siyasi iqtidarın və dinin adından sui–istifadə edənlərin bütün arsenalı işə salınır… Yazıçısı qorxuya öyrəşən, daha doğrusu qorxuyla barışan cəmiyyət- ruhunu itirmiş, enerşisi tükənmiş, imuniteti zəifləmiş cəmiyyətdir. Mətbuatımızda tez-tez mübahisələr gedir: bizim yazıçılar niyə Nobel mükafatı ala bilmirlər və ya Nobel mükafatına layiq əsərlər yazmırlar. Nobel mükafatının getdikcə siyasiləşməsi əsas və tez-tez təkrarlanan cavablardan biridir. Çoxlu başqa səbəb də var: dilimizin uluslararası ünsiyyət dili olduğu çağların arxada qalması, əsərlərimizin Avropaya çıxması üçün bir neçə maneələr adlaması, kitablarımızı geniş yayılmış dünya dillərinə çevirə bilən yüksək səviyyəli tərcüməçilərin olmaması, maliyyə qaynaqlarının zəifliyi və s.

Məncə, bu sıraya əlavə olunmalı ciddi bir səbəb də var : Qorxu! Bəli, Azərbycan yazıçısının böyük bir hissəsi də, Folknerin dediyi kimi, ömrü boyu qorxu içində yaşayır. Həm də bu, dünəndən, srağagündən başlanan bir faciə deyil. Ən azı iki yüzildir davam edir. Çarızm dövründə ana dilində təhsilin olmaması üzündən, həm mədrəsələri, həm rus məktəblərini bitirənlərin içində dilimizi zəif bilmə qorxusu vardı. Hətta XİX-XX yüzil ədəbiyyatımızın bir sıra böyükləri də bu qorxunun işərisindən keçmişlər, ədəbi dil normaları dəqiqləşməmiş bir dildə yazmaq onlar üçün ömürlük bir sorun olaraq qalmışdır. Sovet dövrünün problemləri də hər kəsə bəllidir. Yazıçılarımız daim ikiqat qorxu altında olmuşlar: Sovet rejiminin siyasi-ideoloji basqısı, vulqar sosioloji cərəyanların, ateizm təbliğatının, konfliksizlik, sosializm realizmi metodlaına uyma məcburiyyətinin irəli sürdüyü şərtlər və bu şərtlərdən kənara çıxmanın repressiya qorxusu; digər tərəfdən, müttəfiq respublikalara ikinci sinif müamiləsinin doğurduğu və yerli hakimiyyət orqanlarının ədəbiyyat üçün cızdıqları məhdud dairədən çıxmağın qorxusu. Nəşrə təqdim olunan hər əsərin başının üstündə bir sezor qorxusu da vardı. Çap olunmaq arzusu tədricən yazıçıların özlərini senzora çevirirdi. Yenilikdən və ədəbi cəsarətdən qaçma vərdişləri belə yaranmışdı. Bu, respublikaların hakimiyyətlərinə sərf edirdi. Hətta belə bir ənənə formalaşdırılmışdı: başqa xalqların kitablarında, mətbuat orqanlarında Azərbaycanın əleyhinə yazılan, tariximizi, mədəniyyətmizi təhrif edən yazılara da cavab vermək yasaqlanırdı: “münasibətləri pozar, yəqin Moskva və ya özlərinin arasından obyektiv düşünənlər tapılıb cavab verərlər” Nəzərə alınmırdı ki, bizə bu cür yanaşmanın arxasında elə mərkəzi hakimiyyətin özü dayanır. Bütün bunlara baxmayaraq, həm ədəbi dilimiz, həm ədəbiyyatımız son 150-200 il ərzində böyük bir inkişaf yolu keçmişdir. Məhdudiyyətlər və qorxu ədəbiyyatımızın humanist mahiyyətini, azadlıq ruhunu və milli ideallara bağlılığ gücünü sarsıda bilməmişdir… Az sayda olsa da dünya ədəbiyyatı səviyyəsində dayanan əsərlər də yaranmışdır…

Məncə, milli dövlətçiliyimizin bərpası, müstəqilliyin qazanılması bu qorxu sindromunu aradan qaldırmalıdır. Çünki ədəbiyyatsız xalq lal adam kimidir, onu heç kim eşitməz. Hər millətin ümumi mədəniyyətinə, yaşam tərzi, potensialı və milli –mənəvi dəyərlərinə onun ədəbiyyatı əsasında qiymət verirlər. Siyasi rejimlər, iqtidar və müxalifətlər keçib gedir, ancaq ədəbiyyat, kitab qalır. Öz kitabına və ədəbiyyatına münasibət hər bir cəmiyyətin ümumi mədəni və intellektual səviyyəsini göstərir. Təsadüfi deyil ki, qonşumuz Rusiyada 185 ildən artıqdır ki, siyası sistemlər dəyişilsə də dövlətin himayəsi altinda çıxan “Literaturnaya qazeta”nın nəşri dayanmamışdır. Çünki bu qəzet əksər hallarda. rejimlərin yox, rus milli ideyasının tribunası olmuşdur… Rusiya hökuməti son illəri Ədəbiyyat və Mədəniyyət illəri elan etmişlər. Lap bu yaxınlarda Qızıl Meydan bir neçə gün bütüblüklə Kitab Meydanına çıvrilmişdi… Ədəbiyyata qısqanclıq, yazıçı sözünü, ziyalının cəmiyyətdəki neqativ hallara münasibətini süngüylə qarşılamaq məmurun öz millətinin və dövlətinin gələcəyini düşünməməsinin əlamətidir. Ətrafda nə baş verir, cəmiyyətin ömumi psixoloji durumu necədir, insanlar öz dövlətlərindən nə gözləyirlər? Bu sualların ən dəqiq cavabını yalnız bədii ədəbiyyatda tapmaq olar. Buna görə də istənilən milli dövlət ədəbiyyatın tənqid ruhundan qorxmamalı, əksinə yazıçıların qorxu sindrmundan xilas olub daha sərbəst düşünüb yazmaları, daha rahat nəşr olunmaları üçün şərait yaratmalıdır.

Bu baxımdan, son illərdə ölkə prezidentinin Azərbaycan və Dünya ədəbiyyatının latın qrafikası ilə nəşrinə ayrıca diqqət yetirməsi, maliyyə vəsaiti ayırması, yüz cildlərlə kitabın nəşri ciddi hadisədir və inanırıq ki, bu qayğı tədricən çağdaş ədəbiyyatımızı da əhatə edəcəkdir. Yuxarıda Folknerdən gətirdiyim misal yazıçı taleyinin dünyanın bütün böyük söz ustalarını rahatsız etdiyini göstərir. Yazışınin öz yüksək vətəndaş mövqeyi ugrunda ardıcıl və cəsarətli mübarizəsi baxmından başqa bir Nobel mükafatı laureatı, inglis yazıçısı Harold Pinterin həyatı və əsərləri də nümunə göstərilə bilər. Ədəbiyyatın xalqın həyatındakı rolu barədə Pinterin dediklərini tərəddüd eləmədən bizə də aid etmək olar. O yazır: “Siyasətçilərin istifadə etdiyi siyasi dil belə mövzulara toxunmamağa üstünlük verir, çünki onların çoxu həqiqətin söylənməsində deyil, hakimiyyətdə və onu əldə saxlamaqda maraqlıdır. Hakimiyyəti əldə saxlamaq üçünsə gərək insanlar həqiqətdən-hətta həyatları barədəki həqiqətlərdən – bixəbər olsunlar. Odur ki, bizə istifadə üçün təklif edilən, bizi əhatə edən xalı yalnız yalanlardan toxunub”.

Bu, yalanın, yaltaqlığın tədricən ədəbiyyata yansımasının dəqiq ifadəsidir. Qərb dövlətlərinin, o cümlədən ABŞ və Böyük Britaniyanın dünyanın müxtəlif ölkələrinin iç işlərinə müdaxiləsini, işğal və müharibələri ifşa edən yazıçı deyirdi: “İraq xalqına biz işgəncələri, kasetli bombalar, kasadlaşdırılmış uran, təsadüfi insanların çoxsaylı qətllərini,, bədbəxtlikləri, tənəzzül və ölümü gətirərək, bunu “Yaxın Şərqdə azadlıq və demokratiyanın təmin edilməsi” adlandırdıq. Nə qədər İnsan öldürmək lazımdır ki, sizin hərəkətlərinizi “kütləvi qətllər” kimi tövsif etmək, özünüzü isə hərbi cani saymaq mümkün olsun? Yüz min?” Nobel mükafatını alarkən sıylədiyi nitqində Pinterin sualları əslində dünyanın bütün yazıçılarının insan qatillərinə, ədalət və həqiqəti tapdalayanlara üsyanı kimi səslənir: “Bizim əxlaq hissimizə nə olub? Bizim ümumiyyətlə əxlaqımız olubmu? Bu anlayışların mənası nədir? Görəsən onların bizim zamanlarda çox nadir hallarda işlədilən “vicdan” sözüylə bağlılığı varmı?”

Bu çıxış əsil yazıçı cəzarəti örnəyidir.. İki böyük söz ustası yazıçıların müdafiə olunmadığından və ömürləri boyu yalan yazmağa təhrik edildiyindən şikayətlənir. Müdafiə olunmaq, təhlükəsiz yaşamaq istəyirsinizsə yalan yazmalısınız! Az qala, aksiom kimi təqdim olunan bu sözlər çağımızda olaylara obyektiv qiymət verən bir yazıçı olmağın nə qədər çətin iş olduğunu göstərir. Millətini, insanlıq dəyərlərini qorumaq əvəzinə, özünü qorumaq duyğusu ilə yazılmış, həqiqəti ifadə etməyən, yalançı, məddah, hər iqtidarın vaxtında bir rəngə boyanan əsərlərlə dünya ədəbiyyatı üfüqlərinə necə yol açmaq olar?

Ədəbiyyatımızın böyüməsini və tanınmasını istəyiriksə ilk növbədə bu suallar aradan qalxmalı, yəni yazıçılar təzyiq və qorxu mühitindən azad olmalıdırlar…

Sabir Rüstəmxanlı

23 O3. 2016

Comments are closed.