“Varlıq” jurnalı zamanın ehtiyacından doğulan bir məcmuə oldu. XX yuzilliyin əvvəllərində hakimiyyətə gələn Rza şahın paniranist siyasəti bu ölkədə yaşayan xalqların milli mənliyini unutdurmağa yönəlmişdi. Həmin dövrlərdə Güney azərbaycanlıların da milli mənsubiyyətinin təkzib edilməsi, azərilərin fars mənşəli olması barədə iddialar irəli sürülürdü. “1309-cu ildə İran şahının sərəcamına əsasən İranın bütün əyalət və vilayətlərində tədris və təhsilin fars dilində aparılması məcburi oldu və digər dillərdəki təhsil qeyri-qanuni sayılmağa başladı.” (8. s.14) Millətə öz milli kimliyini unutdurmaq üçün hətta bu dövrlərdə azərbaycanca və digər dillərdə olan coğrafi adların dəyişdirilməsi üçün də plan gerçəkləşdirilmişdi.  “Fərhəngestani – İran” 1314-cü ildən 1319-cu ilin sonunadək 130 səhifəlik bir siyahı hazırlayaraq  həmin siyahı üzrə türk və digər yerli xalqların dilində olan coğrafi adların dəyişdirilməsi nəzərdə tutmuşdu. (9. 17)  İran tarixini araşdıran müəlliflərdən biri yazır: “53 illik pəhləvi xanədanı dövründə Pişəvərinin rəhbərlik etdiyi demokratik firqənin Aərbaycanda hakimiyyətdə olduğu bir iilik dövrü istisna etməklə, türk dilində kitab nəşri demək olar ki, qadağan olub və hətta farsca çıxan kitablarda da türk dili, tarixi və mədəniyyətindən bəhs edən müəlliflər mühakimə olunublar”. (10, 21)

1945-46-cı və 1951-53-cü illərdə şah rejiminin aərbaycanlılara qarşı apardığı cismani və mənəvi soyqırımlar nəticəsiz ötüşməmişdi. Azərbaycan dili, mədəniyyəti, ədəbiyyatı tarixi  kitablardan, tədris müəssisələrindən qovulub, ailə-məişət çərçivəsinə salınmışdı. 1970-ci illərin sonuna qədərki dövrdə bu ölkədə demək olar ki, azərbaycanca danışmaq cinayət bərabər tutulurdu. 1978-79-cu illırər islam inqilabı bu bu məhdudiyyətləri nisbətən də olsa aradan qaldırdı. Açıq gözlü Azərbaycan ziyalıları bu fürsətdən istifadən edərək millətə özünü tanıtmaqda yardımçı olmağı qərarlaşdırdılar. 1979-cu il İran islam inqilabından sonra Cavad Heyətin rəhbərliyi ilə  professor Həmid Nitqi, Məhəmmədəli Fərzanə, Həsən Məcidzadə Savalan, Kərim Məşrutəçi (Sönməz), Mənzuri Xamneyi, Səməd Sərdarniya, Qulamhüseyn Beqdeli ilə birlikdə Tehranda “Varlıq” (jurnal)ını təsis edirlər. Jurnal Cavad Heyətin özünün qeyd etdiyi kimi islam inqilabı ilə yaşıdır. Alim bununla bağlı yazır: “Varlıq” dərgisi 33 ildir müntəzəm şəkildə çap olunur. Bu dərgi İranda İslam inqilabı ilə yaşıddır. Çünki ondan əvvəl şah zamanında bizim ana dilimizdə Azərbaycan türkcəsində jurnal çıxartmağa icazə verilmirdi. İslam inqilabından sonra bizə nisbi dil azadlığı verildi ki, biz ondan faydalandıq və mən bir neçə azərbaycanlı dostumla bərabər jurnal çıxarmağa qərar verdik. Amma bu jurnalın siyasi tərəfi olmayacaqdı, çünki siyasi tərəfi olsa, ya hökumətin sözçüsü kimi nəşr olunmalı idi, ya da bağlanmalı idi. Halbuki bizim məqsədimiz xalqımıza dilini, ədəbiyyatını, tarixini öyrətməkdən ibarət idi. Xüsusilə İranda ana dilində məktəb olmadığı üçün “Varlıq” o vəzifəni də öhdəsinə götürdü. Biz ilk başda iş bölümü yaptıq, mən ədəbiyyat tariximizi, dilimizin tarixini silsilə məqalələrlə yazmağa başladım. Bu minvalla biz hər ayda bir, sonra iki sonra isə üç ayda bir dərgini çıxartdıq. Amma dərginin nəşr olunma araları artdıqca həcmi da artdı. Daha sonra mənim müəllifi olduğum silsilə məqalələri bir yerə toplayıb kitab şəklində çap elədik. Eyni zamanda dərgidə Türk dünyasına , Şimalı Azərbaycan, Türkiyə, Türkistan haqqında da məqalələr də yazılır. Bu yazılar bir növ müdafiə vəzifəsini yerinə yetirir. Çünki İranda şovinist zümrə buranın Azərbaycan olduğunu qəbul etmir və deyir ki, Azərbaycan Ələtə qədərdir. Biz bunlarla mücadilə aparırıq və yazdığımız məqalələrlə onlara cavab veririk. Azərbaycan Dərbəndə qədərdir. Hətta mən bir məqaləmdə qeyd etmişəm ki, Şimalı Azərbaycanda yaşayan azərbaycanlılar bizdən daha çox azərbaycanlıdırlar, çünki bizim üç hüüviyyətimiz var;(yəni,mənsubiyyətimiz) biri iranlı, ikincisi türk, üçüncüsü isə azərbaycanlı olmağımızdır. Şimali azərbaycanlıların isə bir hüviyyəti var , o da azərbaycanlı olmalarıdır. Ona görə də kimsənin haqqı yoxdur, bu hüviyyəti onlardan almağa. Hər millət özü- öz adını təyin edər, başqası ona ad qoya bilməz. İranda belə polemik məqalələri şovinistlərin oxuya bilməsi üçün farsca yazırdım. Hətta sonra “Varlıq”da çıxan məqalələrdən 60 –ını seçib kitab şəklində nəşr etdik.Bir hissəsi farsca idi, onu da çevirdik. Beləcə “Varlıq” indi də davam edir, dilimizi, ədəbiyyatımızı , kimliyimizi tanıtdırır, müdafiə edir. (11)

Jurnal üzərinə hər hansı bir siyasi missiya götürməsə də, 80-ci illərin ikinci yarısından İranda başlanan milli –demokratik düşüncənin əsas ilhamvericisi olmuşdur.  “Varlıq” ilk növbədə İranda ilk Azərbaycandilli məktəb kimi xarakterizə olunmalıdır. Dil qanunlarından, əlifbadan başlamış ədəbiyyat, tarix, türk coğrafiyasına qədər bütün məsələləri ehtiva edən “Varlıq” bu gün onlarca yeni azərbaycandilli jurnal və qəzetin banisidir.

                                            İbrahim Quliyev

AMEA-nın Məhəmməd Fizuli adına əlyazmalar institunin elmi işçisi

Comments are closed.