Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədri, Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin həmsədri, Milli Məclisin deputatı, yazıçı-publisist Sabir Rüstəmxanlının APA-ya müsahibəsi

– Azərbaycanda siyasi prosesləri yaxından izləyən və hadisələrin içərində olan şəxs kimi ölkədəki bugünkü ictimai-siyasi vəziyyəti necə xarakterizə edərdiniz?

– İlk növbədə cəmiyyətdə bir süstlük var. Bəlkə bəziləri bunu vətəndaş həmrəyliyinin əlaməti kimi qiymətləndirir. Hətta buna müxalifətin sıradan çıxması və ya hakimiyyətin apardığı iqtisadi siyasətinin uğuru kimi baxanlar da var. Amma hər halda nə qədər ki, müharibə bitməyib, torpaqlarımız işğal altındadır, mən bu cür müqavimətsizliyi və süstlüyü milli maraqlarımıza uyğun gəlməyən hadisə kimi dəyərləndirirəm. Cəmiyyətdə bu dərəcədə süstlük ola bilməz. Sanki hər kəs taleyi ilə barışıb. Bu müqavimət əslində təşkil olunmalıdır. Cəmiyyət mübarizəsiz, ziddiyyətlərin həllini tapmamış inkişaf edə bilməz. Hər halda hiss olunan başqa bir şey də var ki, artıq yeni nəsil nəfəsi duyulur. İndiyə qədər yalnız 1988-ci il meydan hadisələrində yetişmiş siyasətçilər söz sahibi idilər. İndi tədricən elektron informasiya vasitələrində, mətbuatda gənclərin səsi hiss olunmaqdadır. Bu da Azərbaycanın siyasi həyatına yaxın vaxtlarda müəyyən dəyişikliklər gətirəcək.

– Yeri gəlmişkən, bir müddət öncə bildirmişdiniz ki, partiya rəhbərliyini gənclərə verəcəksiniz. Bu nə zaman baş verəcək və ya VHP-də rəhbər dəyişikliyi nə zaman reallaşa bilər?

– Milli Məclisdə “Siyasi partiyalar haqqında” qanunda dəyişikliklər edilir və bu qanunun müzakirəyə çıxarılması yaxın zamanlarda planlaşdırılır. Bundan sonra Azərbaycan da üzv olduğu beynəlxalq qanunvericilikdən gələn tələblərə uyğun partiyaların fəaliyyəti üçün şərait yaradılmalıdır. İndiki şəraitdə partiyaların fəaliyyəti, mübarizəsi, seçkilərdə iştirakı daha çox təşkilatın liderinin nüfuzu ilə bağlıdır. Yəni partiyalar öz sabit həyatı üçün təminat əldə edə bilməyiblər. Bu mənada adını çəkdiyim qanununda olacaq yeni dəyişikliklər, bizə imkan verəcək ki, yaratdığımız qurumun gələcəyindən arxayın olaq və onu cavanlara verib gedək.

– VHP sədrliyinə namizədlərlə bağlı seçiminizi etmisiniz?

– Bəli, VHP-də belə namizədlər az deyil. Hamısının adını bir-bir sadalamaq istəməzdim.

– VHP bir müxalifət partiyasıdır. Bu təşkilatın müxalifətdə yerini harada görürsünüz?

– Bunlar ya bekarçılıqdan ortaya atılan söhbətlərdir ya da sadəcə olaraq, öz yerini qabartmaq niyyətindən doğan fikirlərdir. Biz öz partiyamızın adının doğurduğu məntiq daxilində və nizamnaməyə uyğun fəaliyyət göstəririk. Vətəndaş həmrəyliyi ideyasına harada tələb varsa, biz həmin yerdəyik. Bəli, bizim Azərbaycanın bütün müxalif partiyaları ilə əlaqələrimiz var. Parlamentdə iqtidar və iqtidaryönlü partiyalarla dialoq şəraitində mübahisə və müzakirələrə qatılırıq. Böyük çəkişmələrdə VHP həmişə öz sifətini qoruyub, saxlayıb. Bir məsələni diqqətə çatdırmaq istərdim. Azərbaycanın indiki tarixi durumu, iqtidara və müxalifətə böyük güclərin və beynəlxalq qurumların münasibətləri və digər mühüm məsələlər bilinmədən və nəzərə alınmadan, boş-boşuna – “mən daha güclüyəm, radikalam, liberalam” kimi bəyanatlarla çıxış etmək xeyir vermir. Daha doğrusu bir-birimizə olan münasibəti sadaladığım arqumentləri nəzərə almaqla müəyyənləşdirməliyik. Görək, atacağımız addımlarda nə dərəcədə müstəqilik. Müharibəyə, sülhə, iqtidar-müxalifət münasibətlərində, müxalifət düşərgəsinin sərhədlərinin müəyyənləşməsində… Mənə elə gəlir ki, bu sərhədlərin müəyyənləşməsində kənar qüvvələrin təsiri daha çoxdur.

– Müxalifət partiyaları ilə əlaqələrinizi necə dəyərləndirirsiniz?

– Müxalifət düşərgəsində təmsil olunan partiyalarla normal münasibətlərimiz var. Bu münasibətlərin pozulmasına çox zaman mətbuat səbəb olur. Bəzən mətbuat arada düşmənçilik toxumları səpir. Biz həmişə özümüzdə güc tapıb, ittihamların, müxalifəti bölüb düşərgələr yaratmaq niyyətlərinin üstündən adlayıb, Azərbaycan gələcəyini düşünən normal demokrat partiyalarla əlaqələrimizi qoruyub, saxlamağa çalışmışıq. Bu proses indi də davam edir.

– VHP müxalifət partiyaları içərisində parlamentdə ən çox deputatla təmsil olunan partiyadır. Partiyanızın müxalifət təşkilatı və təmsilçisi kimi parlamentdə fəaliyyəti sizi qane edir?

– Şübhəsiz, müxalifətin parlamentdə mövqeyi bizim arzuladığımız kimi deyil. Bunu Milli Məclisin iclaslarında da demişəm. 15 ildən bəri davamlı olaraq parlamentdə qanunvericiliyin qəbulunda mövqeyimizi demişik. Təəssüf ki, fikirlərimizin çox az hissəsi nəzərə alınıb. Taleyüklü məsələlər həmişə tərəfimizdən deyilib. Bu müddəti göz önündən keçirəndə, məlum olur ki, deyilməmiş bir məsələ qalmayıb. Təəssüf ki, deyilən fikirlərini əksəriyyəti parlament zalında da qalır. Milli Məclisdə müxalifəti təmsil edən deputatların sayı və onların təsir mexanizmləri az olduğundan, onların təsəllisi təmsil elədikləri düşərgə qarşısında borclarını yerinə yetirib, sözlərini deyə bilməsidir. Parlamentdə təkcə öz partiyamızın maraqları barədə düşünmürəm, ümumilikdə müxalifətin, demokratik düşərgənin, ziyalıların, gənclərin, Azərbaycanın gələcəyini düşünən bütün insanların fikrini çatdırmağa çalışıram.

– Müxalifət düşərgəsində bloklaşma və qruplaşma ənənəsi daha çox təqdir olunur. VHP nədənsə bu prosesdə iştirak etmir…

– Vaxtilə müxalifətdə yaradılan bir çox bloklarda təmsil olunmuşuq, hətta bəzilərinin yaradılmasının təşəbbüskarı olmuşuq. Amma bu qurumlar uzunömürlü olmayıb. Bəziləri müəyyən xidmətini göstərib sıradan çıxıb, bəziləri kənar təsirə məruz qalıb və ya daxili münaqişələr nəticəsində dağılıb. Bu birliklər dağılandan sonra isə çoxlu qarşılıqlı ittihamlar yaranıb. Yəni “isinmədik istisinə, kor olduq tüstüsünə”. Əksinə, qazandığından beş qat artıq itirdiklərimiz olub. Ona görə, bloklara qoşulmaq fikrində deyilik. Amma ayrı-ayrılıqda bu partiyalarla münasibətlərimiz qalıb.

– Sabir bəy, siz həm də dünya azərbaycanlıları arasında kifayət qədər tanınan diaspora təşkilatının – Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin həmsədrisiniz. Deyə bilərsinizmi, Azərbaycan diasporu nə zaman daxili çəkişmələr olmadan milli maraqlar yolunda fəaliyyətini davam etdirəcək?

– İnsan və cəmiyyət varsa, orada daxili çəkişmələr həmişə olacaq. Milli maraqlar anlayışını isə biz hələ diasporamıza öyrətməliyik. Milli maraqlarımızı bizim məktəbimiz yetərli öyrətmir, baxmayaraq ki, Azərbaycanda ana dilində təhsil müəssisələrimiz var və müəllimlərimiz vətənimizin tarixini uşaqlara öyrədirlər. Onu da nəzərə alaq ki, diasporamızın böyük hissəsi İran kökənlidir. Orada milli maraqları kim onlara öyrədir? Bu baxımdan DAK beynəlxalq qurumlarla əlaqə saxlayaraq, onlara Azərbaycanın problemlərini – işğal olunmağımızı, deportasiya edilməyimizi, İranda 35 milyon soydaşımızın milli haqlardan mərhum edilməsini çatdırır. Eyni zamanda təşkilatlanma işini aparırıq. Görüşlərimizin böyük hissəsi milli maraqları, ideyaları diaspora təşkilatlarına çatdırmaqdan ibarətdir. Lakin təəssüf ki, yerindən qalxan DAK-dan danışır. O heç bilmir ki, milli ideal nədir. Azərbaycan diasporunun bir çox təmsilçiləri məhz bu milli məktəbi keçmədiyinə görə, ümumi işə problem yaradırlar. Bakıda rus dilli məktəblər var. Bəyəm, bu məktəblərdə milli ideallarımıza, millətimizə, tariximizə, dinimizə, adət-ənənəmizə hörmət aşılanır? Tək-tək uşaqlar özləri gəlib bu mərhələyə çatırlar. Bəziləri milli baxımdan beyinləri yarımçıq böyüyür. Azərbaycan diasporunun nümayəndələri müxtəlif mənbələrdən gəldiyinə görə, bunların vahid xəttə gətirilməsi çox çətindir. Əvvəllər isə ümumiyyətlə mümkün deyildi. Mədəniyyət, idman, siyasi və bir sıra işlərdə səsin dünyaya çatdırması milli şüurun inkişafına yönələn işlərdir. Getdikcə də sadaladığım idealların ətrafında diasporamız birləşməyə gedir. Vaxtilə bunların heç biri yox idi. Erməni diasporu kilsənin ətrafında birləşib. Bizim məscidlərdə milli kimliyin dərki yox, milli kimlik şüurunun silinməsi prosesi gedib. Mollalarımızın çoxu məclislərdə özlərini İran mollası kimi aparırlar. İran, ərəb təfəkkürlü çıxışlar edirlər. Bir dəfə də olsun Azərbaycan tarixinə gəlib çıxmırlar. Yəni məscidlərimizdə birləşdirmək və ya milli şüuru aşılamaq cəhdləri yoxdur. Təbii ki, məscidlərdə müsəlmançılıq və ümumi insanpərvərliyə xidmət edilir. Amma diasporanı bununla qorumaq mümkün deyil. Əlbəttə diasporanın güclənməsində din amili də rol oynayır. Amma əsas milli maraqdır.

– Güney Azərbaycanda baş verən prosesləri necə xarakterizə edərdiniz? Doğurdanmı baş verənlər bizim millət olaraq bütövləşməyimizə doğru gedir?

– Şübhəsiz ki, bu yaxınlaşma gedir. Demək olar ki, 200 ildir əlaqələrimiz kəsilmişdi. Orada antisovet və sonra isə anti-Azərbaycan, burada isə antiiran və anti-islam təbliğatı. İndi isə bu proses bir xeyli azalıb. Əsas odur ki, get-gəl prosesi davam etdirilir və bu da yaxınlıq yaradır. Prinsipcə bu yaxınlıq elə səviyyədə ola bilər ki, millətin hansı dövlətin ərazisində yaşamasının əhəmiyyəti olmaz. Necə ki, Avropa ölkələrində bu var. Amma bundan ötrü Güney Azərbaycan türklərinin təhsil müəssisələri bərpa olunmalı və mədəniyyətin inkişafına şərait yaradılmalıdır. İran parçalanmaq istəmirsə, azərbaycanlılara bu hüquqları verməlidir. O hüquqları versə, aradakı Araz çayı üzərindəki sərhəd məntəqəsi mənasını itirər. Buradakılar da İrana qarşı bir iddia irəli sürməz.

– Yeri gəlmişkən, İranın rəhbəri Xamneyiyə müraciət etmişdiniz? Cavab verdilərmi?

– Çoxlu cavablar yazdılar və məni onların daxili işlərinə qarışmaqda ittiham etdilər. Xüsusən, Azərbaycan şəhərlərindən ünvanıma məktublar göndərdilər. Təbii ki, bunu məmurlar hazırlatmışdı. Məsələn, Təbrizdən adı və ya soyadı guya “Fars” olan şəxslər tərəfindən məktublar göndərdilər.

– Güney Azərbaycan problemini qabartmaqla yüz illərlə türklərin rəhbərlik etdiyi indiki İran ərazilərini itirmək məsələsi meydana gələ bilərmi?

– İran deyəndə bir fars dövlətini nəzərdə tutmuruq. İran min il türk dövləti olub və bu ölkənin hər tərəfində türklər yaşayır. Əlbəttə, orada tarixi Azərbaycan torpaqları bəllidir. Yəni türklərin hüquqları tanınmalıdır. Proses gedir. Bu milli hədəflərə doğru gedən yolda başlanan hərəkat, bu yoldan uzaqda olanları da içinə alır. Vaxtilə kommunistlər müstəqilliyimizi qəbul etmirdilər. Amma elə ki, azadlığımızı əldə etdik, onlar da özlərini bizlərdən olduğunu dedilər.

– Sabir bəy, siz həm də ədəbiyyat adamısınız. Azərbaycanda çağdaş ədəbi mühiti necə adlandırmaq olar?

– Doğrusu, bu didişmələr məni üzür. Elə bil gizli bir əl Azərbaycan siyasətçiləri arasında olduğu kimi ədəbi mühitdə də bütün dostluq körpülərini yandırmaqla məşğuldur. Dünənə kimi salam verən, bir yerdə oturub-duran adamlar, bu gün bir-birinə qarşı elə ittihamlar irəli sürür ki, adam xəcalət çəkir. Özləri bir yana, ağsaqqallarımızı, Azərbaycan ədəbiyyatında korifeylər olan adamları da cahil münaqişələrə qatırlar. Bu, mənə ağır gəlir. Bu ittiham olunan adamların bir çəkisi var. Heç kim yazıçı Anarı Azərbaycan ədəbiyyatı tarixindən silə bilməz. Anar bir ziyalı kimi ədəbiyyatımızda yazıları ilə böyük bir yol qoyub. Təbii ki, Azərbaycan Yazıçılar Birliyindəki işi ilə bağlı narazılıq var. Amma bu narazılıq onu yazıçı kimi ədəbiyyat tariximizdən silə bilməz. Yaxudda, Əkrəm Əylislini ittiham edirlər. Hətta Əkrəmlə Anar da bir-birinə qarşı yazılar yazır. Eyni şəkildə Əkrəmi də silmək olmaz. Şamo Ariflə Anarın arasında baş verənlər çox acınacaqlıdır. Bir mühitdə, bir yerdə böyümüş, hətta ataları dost olmuş adamların bu qədər kəskin fikirlər söyləməkləri təkcə özlərinə qarşı hörmətsizlik deyil, həm də cəmiyyətə qarşı saymamazlıqdır. İnsanlar bu şəxslərin atalarına ümid yeri baxırlar. Ona görə də buna son qoyulmalıdır. Mətbuat isə bu cür qarşıdurmaya yer verməməlidir. Öz aranızda anlaşılmazlıq, münaqişə var, gedin təklikdə həll edin. Bu qəzet mövzusu deyil axı… Mətbuata çıxanda bütün millətin ürəyində bir yara qalır. Süleyman Rəhimovun, Rəsul Rzanın yüz minlərlə oxucuları olub, indi də var. Burada Anarın, orada Əkrəmi, Fikrəti xırdala, bəs axırı necə olacaq?

– Ədəbi gəncliyi necə qiymətləndirirsiniz?

– Yaşlı və gənc nəsil arasında həmişə münaqişələr olub. Ədəbi gənclik indiki mühiti bəyənməməkdə düz edir. Çünki burada təkcə ədəbi yaradıcılığı bəyənməməkdən söhbət getmir. Bu qədər problemi olan Azərbaycan bir tərəfdə, müqavimət göstərə bilməyən ziyalısı olan Azərbaycan digər tərəfdə… Bir çox hallarda da hansı iqtidar gəlirsə, ona boyun əyməyə hazır olan bir mədəniyyət ordusu. Hamısı millətin hesabına böyüyüb, ad-san qazanıb, amma lazım olanda iradə göstərə bilmirlər. Cavanlar bunu görür və günahlarının çoxunu bizdə – yaşlı nəsildə bilir. Ona görə də ittiham edirlər. Bu ittihamlara haqq qazandırıram. Amma bu yerə gələnə qədər insanlar hansı əziyyətlərdən keçiblər? Bütün bu deyilənlər təkcə onlarınmı günahıdır? Azərbaycan hansı düşmənlərin əhatəsindədir? Bu baxımdan günahları qələm yoldaşlarımızın boynuna yıxmaqla nəyə nail ola bilərik? Məntiqlə baxılmadan bu ittihamların mənası qalmır. İstərdim ki, cavanlar yaşlılara daha hörmətlə, yaşlılar da gənclərə daha inamla yanaşsınlar. Sevinirəm ki, istedadlı bir nəsil yetişir. Əlbəttə onun içərisində vecsiz, bəzən də bilərəkdən tərbiyəsiz yazılar yazan, millətin əxlaqına hörmət etməyən, özünə və atasına, babasına hörmət etməyən cılız, bu yolla yazıçı olmaq həvəsinə düşənlər də var. Amma bunlar çox deyil.

– Bu ictimai-siyasi proseslərdən kənarlaşıb bəs siz nə yazırsınız?

– Son vaxtlar “Difai fədailəri” kitabım nəşr olundu, hazırda “Sunami” adlı romanım işıq üzü görəcək. İndidə yeni şerlər kitabımı nəşrə hazırlayıram. Bəzən gənclər deyir ki, müasir dövrü əhatə edən əsərlər yazmırsınız. Buna görə də müasir dövrü əhatə edən povestlərdən ibarət kitabımı da çap etməyi planlaşdırıram.

– Əsərlərinizi “Ömür kitabı”nın davamı adlandırmaq olarmı?

– O kitabın davamını Güney Azərbaycanla bağlı yazacaqdım və Azərbaycanın bütövləşməsini gözləyirdim. Təəssüf ki, Güney Azərbaycana getmək imkanım yoxdur.

Ramil Məmmədli-APA

Comments are closed.