İbrahim Quliyev
VHP Siyasi Şurasının üzvü və AMEA-nın Əlyazmalar İnstititunun əməkdaşı

Tarixçi Həsən Raşidi “Türklər və İranda onların tarixinin, dilinin və varlığının araşdırılması” kitabı ilə tarixi saxtalaşdıranlara tutarlı cavab verib 

Universitetdə türk dili müəllimi işləyən Həsən Raşidi bu kitabı  1381-ci ilin sonlarında, 1382-ci ilin əvvəllərində yazmağa başlamışdır. Müəllif  əsəri “Kəsrəvinin azəriçilik iddialarına aldananlardan, Kuruş – Dariyuş və ariyaçılıq ifixarı ilə yaşayanlardan birisinin” məktubunu oxuduqdan sonra qələmə aldığını bildirir. Əsərin girişində müəllif qeyd edir ki, kitabı yazarkən həm Bihəqqi, Ravəndi, Rəşidi və s.kimi keçmiş tarixçilərin əsərlərinə müraçiət etmiş, həm də müasir dövrdə yazılan tarix kitabları ilə yaxından tanış olmuşdur. “Hətta türklər əleyhinə yazılan kitablardakı fikirləri öyrənməyə çalışmışam”. 315 səhifədən ibarət olan kitab üzərində iş 1384-cü ildə başa çatmış  və 1385-ci ildə Tehranda “Əndişeyi-no” nəşriyyatı tərəfindən nəşr edilmişdir.   

Bütövlükdə Tehranda iki dəfə çap olunan bu kitabda müəllif  hazırda İranda məktəb və universitetlərdə “İran tarixi” adı ilə tədris edilən tarixin əsası Rzaxan dövründə qoyulan və Pəhləvi sülaləsi tərfindən davam etdirilən tarixçilik məktəbinə məxsus alimlərin yazdığı “Farsların tarixi”ndən başqa bir şey olmadığını sübut edir. Müəllif əsərin müqəddiməsində yazır: “Bu, ona görə fars tarixidir ki, onun başlanğıcı bugünkü İran ərazisindəki yerli xalqların dövlətlərinin yaranması dövründən deyil, fars tarixinin bünövrəsini qoyan həxamənişilərin hakimiyyətə gəldiyi zamandan götürülür” ( səh.5). Həsən Raşidi Məhəmməd Rza Pəhləvi zamanında bu qeyri-obyektiv tarixçiliyin daha da inkişaf etdiyini bildirərək, hətta şahın göstərişi ilə 1355-ci ildə (hicri-şəmsi) islamdan başlanan hicri şəmsi təqviminin dəyişdirilərək miladdan 550 il əvvəl hakimiyyətdə olmuş Kuruşun səltənətə gəlmə tarixi ilə əvəzləndiyini yazır. O, əldə edilmiş sənəd və kitabələrin bu iddianı alt-üst etdiyini vurğulayaraq, hələ həxamənişilərdən 4000-4500 il əvvəl və ümumiyyətlə, bu gün İran adlandırdığımız ərazidə ariyalılar məskunlaşmazdan öncə burada yerli xalqların müqtədir dövlətləri olduğunu göstərir. Tarixçi hətta pəhləvilərin rəsmləşdirdiyi 2500 illik tarixin də islamaqədərki həxamənişilər və sasanilər dövrünü istisna etməklə, qalan 1400 ilinin çox hissəsinin türklərin hakimiyyətinə mənsub olduğunu sübut edir. Müəllif  ifrat millətçilik düşüncəsinə qapılan və Rzaxan tərəfindən himayə olunan tarixçilərin digər xalqları “ixtisar” edərək yalnız farslar üzərində israr etmələrini elmə zidd addım adlandırır.

Alim kitabın “Tarixin təhrif edilməsi” adlı birinci bölməsində Rzaxan dövründə İran tarixinin necə saxtalaşdırılması barədə ətraflı söhbət açır və bu məsələdə xüsusi rol oynayan “tarixçilərin” fəaliyyətindən danışır. Burada müəllif Qacarlar hakimiyyətinin sonunadək İranda nə rəsmi, nə də dövlət səviyyəsində bir dil, bir mədəniyyət siyasətinin yürüdülmədiyini vurğulayır. Qeyd edir ki, yalnız Rzaxan hakimiyyətə gəldikdən və mövqelərini möhkəmləndirdikdən sonra tədris və təhsilin yalnız bir dildə – fars dilində aparılmasına rəsmi göstəriş verilib. Müəllif yazır: “1309-cu ilin sərəcamına əsasən İranın bütün əyalət və vilayətlərində tədris və təhsilin fars dilində aparılması məcburi olur və digər dillərdəki təhsil qeyri-qanuni sayılmağa başlayır.” (s.14)

Həsən Raşidi yazır ki, Rza xanın şovonist siyasəti vüsət götürdükdə, Mahmud Əfşar kimi bir çox “ziyalılar” da ona dəstək verməyə başlayır. “Özü İsveçdə təhsil almış, üç rəsmi və bir məhəlli dildə danışan bu kiçik ölkədə ayrı-ayrı xalqların necə mehriban yaşadığını gözləri ilə görən bu şəxs nədənsə ifrat millətçiyə çevrilərək İranda digər dillərin və digər mədəniyyətlərin olmaması nəzəriyyəsini yaymağa başladı və Rzaxanın yaxınlarından birinə çevrildi”. (s.14) Sonra Mahmud Əfşar “Bünyadi- Əfşar” adlı təşkilat yaradır və Məhəmmədəli Foruği, Seyid Rza və başqa tarixçilərlə birgə farsçılığı təbliğ etməyə başlayır. “Mahmud Əfşar milyardlarından keçərək türklərin tarixini təhrif  etməyə və digər dilləri, xüsusən də türk dilini məhv etmək uğrunda çalışmağa başlayır. Bundan sonra Mahmud Əfşar “İrani-cavan” adlı əncümən yaradaraq, onun  məramnaməsini bəyan edir. Rza xan Mahmud Əfşar başda olmaqla əncümən üzvləri ilə görüşür və deyir: “Yazdıqlarınız çox gözəldir… Gözünüzü və qulağınızı açıb məramınızı təbliğ edin, xalqı bu məsələ ilə tanış eləyin. Söz sizdən, əməl isə bizdən olacaq. Sizə söz verirəm ki, bütün arzularınızı həyata keçirəcəyəm, çünki sizin məramınız mənim məramımdır”.

Müəllif  yazır ki, həmin mərhələdən başlayaraq rzaxanpərəstlər türk tarixi və dilinin sıradan çıxarılması uğrunda fəal mübarizə keçirlər. Hətta iş o yerə gəlib çıxır ki, İran ərazisindəki türk yer adları da ya qeyri-türk adları, ya da onların tərcüməsi ilə əvəzlənir. Tarixçi qeyd edir ki, “Fərhəngestani – İran” 1314-cü ildən 1319-cu ilin sonunadək 130 səhifəlik bir siyahı hazırlayır ki, həmin siyahı üzrə türk və digər yerli xalqların dilində olan coğrafi adların dəyişdirilməsi nəzərdə tutulur. Həsən Raşidi kitabda fars sözləri ilə əvəzlənmiş türk coğrafi adlarının əvvəlki və farslaşdırılmış variantını cədvəlini də təqdim etmişdir. Məsələn, həmin dövrdə Qaracadağ Ərsbarana, Acı çay Təlxe ruda, Tikan təpə Tekaba, Qızılüzən Səfid ruda və s. çevrilmişdir. Müəllif qeyd edir ki, 53 illik pəhləvi xanədanı dövründə Pişəvərinin rəhbərlik etdiyi demokratik firqənin Aərbaycanda hakimiyyətdə olduğu bir iilik dövrü istisna etməklə, türk dilində kitab nəşri demək olar ki, qadağan olub və hətta farsca çıxan kitablarda da türk dili, tarixi və mədəniyyətindən bəhs edən müəlliflər mühakimə olunublar.

“Türklər…”  kitabının müəllifi tədqiqatçı və yazıçı Həsən Cavadinin dili ilə həmin dövrü Azərbaycan dili və mədəniyyəti üçün “qara dövr” adlandırır.                           

Kitabın “Tarixi həqiqətlər…” bölməsində müəllif ariyalıların indiki İran ərazisinə gəlməzdən öncə burada yaşayan xalqların dilinin morfoloji quruluşuna müraciət edir və onun iltisaqi dil olması baxımından məhz türk dili qrupuna aid olduğunu sübut edir  (Çünki fars dilinin iltisaqi dillərə aidiyyatı yoxdur).  Müəllif  bununla da ariyalılar bu torpaqlara köç etməzdən çox-çox öncə burada dil quruluşu türk dil qrupuna aid olan xalqın yaşadığını göstərir. Həm də öz fikrini qədim dövr tarixi ilə məşğul olan alimlərin yazdığı əsərlərlə sübut edir. O, “Onlar (İranın ariyalılara qədərki xalqı) miladdan 5-10 min il əvvəl orta Asiyadan buraya gəlmişdilər”, deyən alman şumerşünasının “Azərbaycan İran tarixi boyunca” kitabında səslənən ideyaları yeni fakt və dəllərlələ zənginləşdirir. Daha sonra müəllif ən qədim dövrdən başlayaraq müasir zamanadək mənbəələr əsasında türklərin İran tarixində oynadığı roldan danışır.

Həsən Raşidi türk dilinin İrana monqollar tərəfindən gətirildiyin iddia edən paniranistlərin, xüsusən də Əhməd Kəsrəvinin baxışlarını ciddi tənqid edib. Müəllif yazır: “Bu ifratçılar məgər bilmir (yaxud da özlərini qəsdən nadanlığa vururlar) ki, monqol dili türk dilindən fərqlənir? Əgər monqollar Azərbaycan xalqına və ümumiyyətlə, İran ərazisinə dil gətiriblərsə, onda niyə monqol dilini yox, türk dilini daşıyıblar”. Müəllif  məntiqi suallarını davam etdirərək deyir: “Fars körfəzindən Çinin şərqinə qədər böyük ərazini tutan monqolların fikri türk dilini yaymaq idisə, niyə başqa ölkələrdə , o cümlədən bizim həmvətənimiz olan farslarda bunu etməyib, təkcə Azərbaycanda həyata keçiriblər?” Kitabın sonrakı hissələrində də müəllif Kəsrəvi ilə mübahisələrin davam etdirir, onu cəfəngiyyat yazmaqda, tarixi faktları saxtalaşdırmaqda ittiham edir.

Kitabın növbəti fəsli isə bütövlükdə “Kəsrəvi və onun təhrifləri”  adlanır. Həsən Raşidi Kəsrəvinin “Azəri və ya Azərbaycanın qədim dili” kitabının üzərində xüsusi dayanaraq, həmin əsərin “tarixə böhtan”dan başqa bir şey olmağını bildirir.  Məlum olduğu kimi, Kəsrəvi həmin əsərində azəri dilinin pəhləvi dilinin bir qolu olduğunu yazaraq, onun monqol istilasından sonra türk dili ilə əvəzləndiyini yazır. Müəllif  tutarlı faktlarla bu iddiaları rədd edir: “Türklər və türk dili tarixi ədəbiyyatın aynasında”   bölməsində  qədim dövrlərdən bu günədək olan çoxsaylı məxəzlərdə və ədəbi əsərlərdə türklərə və türk dilinə verilmiş yerdən danışır.

“Farsi dəri İranda mühacir, yoxsa yerli dildir” adlanan fəsildə müəllif farsi dərini pəhləvi dilinin davamı hesab edənlərin məqsədini açıqlayır. O, bildirir ir ki, bu fikrin heç bir elmi əsası yoxdur. “Sadəcə olaraq fars millətçiləri bununla farsdilli xalqa demək istəyir ki, yabançı dəri dilinin gəlməsi ilə onların dili sıradan çıxmamış, öz həyatını davam etdirməkdədir”.  Müəllif  bu dillərin fərqli dillər olduğunu, dəri dilinin Əfqanıstan və Tacikistandan gəldiyini, pəhləvi dilinin isə ona  müqavimət göstərə bilmədiyindən ölüb getdiyini faktlarla sübut etməyə çalışır.

Kitabın “İranda türk imperatorları dövründə dil və mədəniyyət”  bölməsində müəllif ərəb dilinin elm, dəri dilinin şeir, türk dilinin isə aktiv ünsiyyət dili olmasından bəhs edir. Həmin bölmədə qədim əlifbalar, abidələr  və kitabələrdən ətraflı danışılır.

“Genetik baxımdan türklərin sifət quruluşu” bölməsində müəllif paniranistlərin İranda yaşayan türklərə  ünvanladığı aşağıdakı sualı cavablandırmağa çalışır. Paniranistlər deyirlər ki, əgər İran türkləri əsl türklərdirsə, onları səlcuqlar zorən türkə çevirməyibsə, nə üçün onların sifəti yumru, gözləri qıyıq, saqqalları az, dəriləri sarı deyil?”  İfrat millətçilər bu məntiqdən çıxış edərək bildirirlər ki,  “Azərbaycanda və İranın digər yerlərində yaşayanlar türklər əsl deyil,  onlar türk dilini qəbul etmiş azərilərdir. Bu adamlar türk dilini qəbul etsələr də, türk sifət quruluşuna malik ola bilməyiblər”.

Müəllif  bu cür iddialarla çıxış edən fars millətçilərinin suallarına qarşı sual qoymaq məntiqindən istifadə edərək deyir: “Əfqanıstanın şərq hissəsinin əhalisi dəri dilindən istifadə etdiyi halda dəriləri sarı, Əfqanıstanın qərb hissəsinin və İran farsdililərinin isə  dəriləri ağdır. Bəs necə olar ki, eyni dildə danışan bu iki qism əhali genetik baxımdan bir ola bilir, türklər isə həmin fərqə görə eyni genetik kökə mənsub ola bilmir”. Daha sonra müəllif tarixi və elmi faktlarla pəhləvipərəstlərin yuxarıdakı məntiqini alt-üst edir.

Sonrakı fəsillərdə müəllif keçən əsrlərdəki xarici tarixçilərin, səyyahların, diplomatların  gözü ilə İranda türk dilinin yeri və mövqeyi məsələsini şərh edir.  Kitab geniş ədəbiyyat və məxəz siyahısı oilə başa çatır.

Comments are closed.