İbrahim Quliyev

Son illərdə Azərbaycanın bölgədə aparıcı dövlətə çevrilməsi, xüsusilə də, iqtisadi göstəricilərə görə region ölkələrini qabaqlaması beynəlxalq aləmdə mövqelərimizin möhkəmlənməsinə səbəb olmuşdur. Bu da nəticədə dünyanın tanınmış tədqiqatçılarının, şərqşünas alimlərinin ölkəmizə marağının artmasına, Azərbaycanın milli – mədəni irsinin dərindən araşdırılmasına, milli kimliyimizin öyrənilməsinə və regionda gedən proseslərdə azərbaycanlıların rolunun müəyyən edilməsi istiqamətində ciddi tədqiqatların meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Nüfuzlu Harvard Universitetində siyasi elmlər bölümünün böyük tədqiqatçısı, professor xanım Brenda Şafferin bu sahədəki fəaliyyətini xüsusi qeyd etməliyik. Doktor Brenda Şaffer uzun illərdir ki, Qafqazda və Mərkəzi Asiyada cərəyan edən ictimai-siyasi prosesləri, İranın xarici siyasətini, Qarabağ böhranını, bu bölgədə yaşayan xalqların, xüsusilə də azərbaycanlıların milli şüurunun formalaşması, tarixi proseslərdə onların yerinin və rolunun öyrənilməsi ilə məşğul olur. O, bu bölgədən bəhs edən “Sərhədlər və qardaşar: İran və azərbaycanlı kimliyinin formalaşması”, “İran və Rusiya strateji əlaqələri” kimi ciddi əsərlərin müəllifidir. Xanım Şafferin “İran İslam İnqilabından və sovetlərin süqutundan sonra azərbaycanlı ictimai kimliyinin formalaşması” əsəri son illərdə xaricdən Azərbaycana artan marağın göstəricisi olmaqla bərabər, milli şüurun formalaşma mərhələlərinin tarixi proseslər prizmasından obyektiv təhlili, islam müstəvisində milli faktorların təzahürünün spesfik cəhətlərinin analizi baxımından diqqəti cəlb edir. Əsərin əsas məziyyətlərindən biri də müstəqil Azərbaycanla Güney Azərbaycanın vəhdət halında götürülməsi, hadisələrin qarışılıqlı təsir imkanlarının miqyasının müəyyən edilməsinə cəhddir. Əsər 2000-ci ildə “Nationalities Papers” juranılını 3-cü sayında “The formation of Azerbaiyjani collective identity in İran” adı altında çap edilmiş, 2006-cı ildə Aydın Rəhimi tərəfindən fars dilinə çevirərək Tehranda nəşr edilmişdir. Belə əsərlərin zamanında dilimizə çevrilməməsi bəzən dünyanın nəzərində necə göründüyümüzü, beynəlxalq aləmdə milli kimiliyimizin necə tanınması məsələlərini müəyyn etməyimizə mane olur. Şafferin əsəri müqəddimə, “İslam inqilabı və azərbaycanlılar”, “İslam cümhuriyyəti”, “Azərbaycanlıların siyasi təşkilatları”, “Müstəqil Azərbaycan Respublikasının təsiri”, “Azərbaycan ostanlarının parçalanması”, “Siyasi fəaliyyətlər”, “İki Azərbaycan arasında mövcud birlik” və nəticədən ibarətdir. Göstərilən məsələlərin dərindən araşdırılması və əldə edilən nəticələrin obyektivliyini təmin etmək məqsədi ilə müəllif fərqli mövqeləri də təhlil obyektinə çəkmişdir.
Onu da qeyd edək ki, İranda nəşr olunan kitaba naşir tərəfindən yazılan ön sözdə də Brenda Şafferin araşdırmaları yüksək qiymətləndirilir və beynəlxalq aləmdə bu mövzuya diqqətin getdikcə artması təqdir edilir. Naşir Güneydə yaşayan azərbaycanlıların milli kimlik məsələsi üzərində xüsusi dayanaraq vurğulayır ki, tədqiqatçılar uzun zaman İranın milli – etnik coğrafiyasını unutmuşlar. İran cəmiyyətinin etnik əlvanlığı, etniklərin yeri, xüsusilə də qeyri-farsların – türk, ərəb, kürd, bəluc, türkmənlərin varlığı beynəlxalq və yerli tədqiqatçıların diqqətindən kənarda qalmışdır. İran bu ölkəyə gələn xarici tədqiqatçıların nəzərində Persiya, yəni farslar ölkəsi olmuşdur. Halbuki ölkə əhalisinin yarıdan çoxunu qeyri-farslar təşkil edir. Naşir Brenda Şafferin bu sahədəki tədqiqatlarını problemin həllində ciddi dönüş kimi dəyərləndirir.
Brenda Şaffer özü əsərin müqəddiməsindəcə bu sahədəki tədqiqatlara münasibət bidirirərək qeyd edir ki, İranın çoxmillətli ölkə olmasına və onun əhalisinin 50 faizini qeyri-farslar təşkil etməsinə baxmayaraq, əksər tədqiqatçılar “iranlı” sözünü “fars” kəlməsinə ekvivalent kimi işlətirlər. Bundan sonra o, konkret olaraq İranın demoqrafik coğrafiyasında azərbaycanlıların yeri və sayı məsələsinə toxunur. “İranın ümumi əhalisinin təxminən üçdə birini azərbaycanlılar təşkil edir”.  Amma Brenda Şaffer bunun ardınca İranda tarixi hakimiyyətlərin söz və demokratiyaya məhdudiyyət qoyması üzündən həmin statistikanı tam dəqiqləşdirməyin mümkünzülüyünü də nəzərə çatdırır:“ İrandakı ictimai-siyasi prosesləri tədqiq edənlər əksər halda milli faktorları bir qırağa qoymağa çalışırlar. Bu mənbələr İranın ən böyük milli tərkibini, yəni azərbaycanlıları ayrıca milli kökə malik olmayan, iranlı milli kimliyi içində ərimiş vahid çoxluğun bir parçası kimi götürürlər”. Məhz buna görə də müəllif digər mənbələrə də baş vurmağa və obyektiv nəticəyə nail olmağa çalışır. Məsələn, o, qeyd edir ki, doktor Cavad Heyətə görə İranda ümumi əhalinin üçdə ikisi azərbaycanlılardan ibarətdir. Başqa bir mənbə isə əhalinin tam yarısını azərbaycanlılar təşkil etdiyini qeyd edir. Sonda müəllif etiraf edir ki, belə bir pərakndəlik, xüsusilə də dövlət tərəfindən şəffaf siyahıyaalınmanın aparılmaması bu gün İİR-də azərbaycanlılarla bağlı statistikanın 25-35 milyon arasında dəyişməsinə səbəb olmuşdur.
Bununla belə Cənubda azərbaycanlıların yaşadıqları ərazi məsələsində müəllif özü də qeyri-dəqiqliyə yol verir. O, yazır: “ Azərbaycanlıların əksəriyyəti İranın şimal-qərbini “Cənubi Azərbaycan” adlandırırlar. Azərbaycan Respublikasının sərhədi boyunca İranın üç ostanı- Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil yerləşir və bu ostanların əhalisinin əksəriyyətini azərbaycanlılar təşkil edir”. Buradaca qeyd edək ki, bu üç ostandan əlavə, Zəncan, Qəzvin, Gilan və s. –də də azərbaycanlılar kompakt yaşayırlar. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, tərcüməçi də bu qeyri-dəqiqliyi nəzərə çatdırmışdır.
Şimali Azərbaycan məsələsinə gəldikdə isə, müəllif burada 7 milyon nəfər azərbaycanlının yaşadığını qeyd edir. Həqiqətən də kitabın dərc olunduğu 2000-ci ilin statistikasında Azərbaycan əhalisinin sayı 8 mln. 300 min nəfər olmuşdur ki, görünür, müəllif onların 1 mln.300 min nəfərini etniklərə aid etmişdir.
Bundan sonra xanım-professor Güney və Qüeydə yaşayan azərbaycanlıların bəzi fərqli xüsusiyyətlərə malik olmalarının səbəblərinə aydınlıq gətirməyə çalışır: “İran, Rusiya və Türkiyə sərhədləri boyunca yaşayan, türkdilli və müsəlman olan azərbaycanlılar bu üç imperiyanın təsirinə məruz qalmaqla bərabər, həm də onlara təsir göstərmişlər. Buna görə onlar fərqli milli xüsusiyyətlərə, bəzən isə türklük, iranlılıq, müsəlmanlıqla üst-üstə düşməyən əlahiddə keyfiyyətlərə malik olurlar”.  Müəllif əsərinin sonunda isə milli kimlik məsələsində təkcə Günüeylə Quzey arasında deyil, həm də ümumi Azərbaycan ərazisində yaşayan azrbaycanlılar arasında kəskin fərqlər olması qənaətinə gəlir. Onun bu baxımdan apardığı bölgü xüsusi maraq doğurur: “… Kimlik məsələsində İran azərbaycanlıları arasında ixtilaf nəzərə çarpır. Azərbaycanlıların əksəriyyəti, o cümlədən hökumət və dövlət strukturunda xüsusi çəkisi olan azərbaycanlılar özlərini iranlı və müsəlman hesab edirlər. Əlbəttə, onların əksəriyyəti Azərbaycan milli mədəniyyəti ilə öz etnik bağlılığını da inkar etmir və özünü azərbaycanlı sayır. Digər azərbaycanlılar, o cümlədən islam inqilabı dövründə xüsusilə fəal olan ziyalılar əsasən azərbaycanlı milli mənsubiyyətini qəbul edir, amma “iranlı” termini altında dövləti mənsubiyyətlərini təsdiqləyərək, İranda çoxmillətliliyi qorumağa çalışırlar. Azərbaycanlıların daha çox hissəsi iranlı olmaqla azərbaycanlı olmaq arasında ziddiyyət görmürlər. Onlar əsil kimlikliərinin azərbaycanlı olmalarını bilsələr də, bu kimliyin siyasi baxımdan tanınması üçün ciddi bir addım atmırlar. Buna baxmayaraq, 1990-cı illərin əvvəllərində azərbaycanlıların bir qismi öz milli mənsubiyyətini təsdiqləmək üçün siyasi tədbirlərə əl atdılar. Xüsusilə də, azərbaycanlı tələbələr bu bölgədə fəallıq göstərdilər”. Sonda müəllif öz mövqeyini belə açıqlayır: “Əgər vətəndaşların əksəriyyəti bir neçə ictimai kimliyə malik olarsa, öz əsl fərqli ictimai kimliyini bilməzsə, onda onun əsl ictimai kimliyi asanlıqla dəyişdirilər”.  Ancaq Brenda Şaffer hazırda Güneydə milli mənlik şüurunun yeni mərhələyə daxil olduğunu xüsusi qeyd edir. Müəllif bu məsələdə Şimali Azərbaycanda gedən proseslərin mühüm rol oynadığını, Azərbaycan Respublikasının yaranmasının cənubda ciddi əks-səda doğurduğunu və milli oyanışın sürətlə yüksələrək xalqın öz milli- mədəni hüquqları uğrunda mübarizəsinə təkan verdiyini xüsui vurğulayır. O qeyd edir ki, Azərbaycanın istiqlalının ardınca İran azərbaycanlıları milli-etnik kimliklərinin tanınması istiqamətində ciddi addımlar atmağa başladılar. “Azərbaycan Respublikasının qurulması sərhədin o tayandakı eyni etnik mənsubiyyət daşıyıcılarını böhranla üz-üzə qoydu. Bu məsələ İran azərbaycanlılarının əksəriyyətini özlərinin Azərbaycan millətinin bir parçası olduğunu hiss etməyə vadar etdi. Halbuki əvvəlki dövrlərdə belə oxaşar hisslər nəzərə çarpmırdı. 1990-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq Cənubi Azərbaycanda milli mənsubiyyətlə bağlı bir sıra siyasi hadisələr baş verdi. Amma Cənubda azərbaycanlılar arasında artan bu milli kimlik axtarışı Azərbaycan ostanlarının İrandan ayrılaraq Aərbaycan Respublikasına birləşmək istiqamətində deyil, daha çox İran sərhədləri daxilində mədəni hüquqlara yiyələnmək uğrunda mübarizəyə yönəlmişdir”. Amma müəllif İran azrbaycanlılarının milli kimlik şüurunun çoxşaxəli olmasına baxmayaraq, bu faktorun İran İslam Respublikası ilə Azərbaycan Cümhuriyyəti arasındakı münasibətlərə, Tehranın Qafqaz strategiyasına ciddi təsir etməsini də nəzərdən qaçırmır və hazırda Qarabağ münaqişəsində İranın Ermənistanı himayə etməsinin səbəbini də məhz bunda görür.

Ümumiyyətlə, müəllif Güneydəki azərbaycanlıların milli şüurunun oyanmasını əsasən iki mərhələyə bölmüşdür: 1921- 1979-cu illəri əhatə edən Pəhləvi dövrü və 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonrakı mərhələ. Brenda Şaffer bu inqilabda bütün milli azlıqların fəal iştirak etdiyini, inqilabın öz hədəflərinə çatmasında onların böyük rol oynadığını vurğulayır. O, Təbrizin inqilabın əsas beşiklərindən biri olaraq Pəhləvi rejiminin sürətli süqutunda daha önəmli yer tutduğunu önə çəkir. Qeyd edir ki, 1979-cu ilin dekabrında azərbaycanlılar bir aydan artıq Təbrizi nəzarətə götürərək onu idarə etmişlər. Bununla bərabər, inqilabda milli azlıqların rolu və onların hədəfləri barədə kifayət qədər təhlil və analiz edilsə də, azərbaycanlılara bu sırada demək olar ki, yer verilməmişdir. “İran inqilabında etnik azlıqların rolu barədə yazılan işlər əsasən kürdlərə, ərəblərə, türkmənlərə aid olmuşdur. Bu tədqiqatlarda Azərbaycana çox az yer verilmişdir”.  Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan ostanlarında şah rejimi əleyhinə inqilabi fəaliyyət hələ 1977-ci ilin sonlarında start götürmüş və bu bölgənin insanları hakimiyyətə itaətsizlik nümayiş etdirirdilər. Həmin il dekabrın 21-də Təbriz Universitetinin tələbələri şah rejimi əleyhinə hərəkatı bərpa etmişdilər. Onlar bu tarixi təsadüfən seçməmişdilər. Məqsəd 1945-ci il 21 azər tarixində qurulan Azərbaycan Milli Hökumətini yaddaşlarda bərpa etmək idi. 
Müəllif milli oyanışın, Güneydə özünə qayıdışın ən coşqun dövrü kimi inqilabdan sonrakı 1979-1980-ci illəri götürür. Bu illərdə hətta azərbaycanlıların muxtariyyət əldə etmək üçün çabalara başladıqlarını, dil, əlfba islahatlarına rəvac verdiklərini faktlarla təsdiqləyir. Qeyd edir ki, millətin önündə gedən ruhanilər xalqa üz tutaraq onlarla doğma dildə danışmağa başlamışdılar. Müəllif maraqlı bir faktı xatırladır: “1979-cu il martın 25-də milli təfəkkür etibarilə irançı olan və öz doğma Azərbaycan dilini bilməyən Mehdi Bazərgan Təbrizdə xalqın qarşısında çıxış edərkən ana dilini bilmədiyinə və farsca danışdığına görə bir neçə dəfə xalqdan üzr istəməli oldu”. 
“Beləliklə, yeni hakimiyyəti təmsil edən ruhanilərin Azərbaycan dilində danışması milli kimilik məsələsinin həllində olduqca müsbət rol oynadı”, – deyə müəllif xüsusi vurğulayır. Məlum olduğu kimi həmin dövrdə bir-birinin ardınca Azərbaycan dilli jurnal və qəzetlər nəşr olunmağa başlamışdır. Şah ölkədən qaçandan bir gün sonra Azərbaycan dilində “Ulduz” qəzeti nəşr olunmağa başlayır ki, bu, şah dövründən bəri Azərbaycan dilində nəşr olunan ilk qəzet hesab olunur. Müəllif daha sonra “Varlığ”ın bu cərgəyə qoşulduğunu, ancaq onun iki dildə -Azərbaycan və fars dilində nəşr olunduğunu yazır. İkiyə parçalanmış xalqın bir-birinin yazdığını başa düşməsi üçün milli ziyalıların bu illərdə əlifba islahatı aparmaq qəranına gəlməsi ciddi addım kimi nəzərə çarpır. Ərəb əlifbası ilə yanaşı latın əlifbasının işlənməsini təklif edənlər də olur. 1980-ci ildə Azər Sina latın əlifbasını təklif edən məqalələr yazmağa başlayır. Ancaq çox keçmədən o, həbs olunur.
Beləliklə, müəllif islam inqilabının ilk mərhələsində başlanan milli oyanışın çox keçmədən yeni rejim tərəfindən təhdid və həbsxanalarla qarşılandığını bildirir. Lakin bu da xalqın iradəsini qıra bilmir. Xüsusilə də, SSRİ-nin süqutundan və Şimali Azərbaycanda yeni müstəqil respublika yaranandan sonra bu proses yeni mərhələyə daxil olur. Azərbaycan Respublikasının qurulmasının isə Cənubdakı proseslərə spesfik təsirini Brenda Şaffer millətin özünü siyasi-mədəni müstəvidə konkret ad altında təqdim etməsində görür. “Azərbaycan Respublikasının yaranmasından sonra İranda azərbaycanlı kimliyinin bariz nümunələrindən biri onların özlərini daha çox “azərbaycanlı” və ya “azəri” kimi təqdim etmələri oldu. Əvəllər onlar özlərini “türk” kimi təqdim edirdilər. Pəhləvi rejimi “türk” sözündən sui-istifadə edərək onunla bağlı xeyli lətifələr quraşdırmış və ona daha çox mənfi çalar vermişdi. Azərbaycan Respublikasının yaranması Cənubda azərbaycanlıların özlərini bir millət olaraq daha çox azərbaycanlı kimi təqdim etmələrinə səbəb oldu.” Bununla bərabər, Brenda Şaffer Azərbaycan Respublikasının qurulmasının Güneydə gedən proseslərə ciddi təsirini aşağıdakı kimi qruplaşdırır: Dil problemi daha geniş şəkildə qabardı, ədəbiyyatda dirçəliş baş verdi, Şimal-Cənub arasında əldəbi əlaqələri gücləndirmək üçün İranda azərbaycanlıların istifadə etdikləri ərəb əlifbasında bəzi səslər islah edildi, “Keyhan”, “Ettelaat” kimi qəzetlərin Azərbaycandilli səhifələri yarandı, 1991-ci ildən başlayaraq “Yol” məcmuəsi çap olunmağa başladı. Müəllif qeyd edir ki, “Yol” məcmuəsinin ən yaxşı cəhətlərindən biri də onun hər nömrəsində sözlüyün çap olunması idi. Amerikalı türkoloq bu milli oyanışda Türkiyə televiziyalarının da mühüm rol oynadığını diqqətə çatdırır.
Amma burada bir məsələni qeyd etmək yerinə düşərdi, xanım tədqiqatçı Cənubi Azərbaycanda milli oyanışı mərhələlərə böldüyü kimi, fikrimizcə, Azərbaycan Respublikasında gedən prosesləri də mərhələlər üzrə tədqiq etməli idi. Bu halda milli şüurun yüksəlişinin tam mənzərəsi oxucuya aydın ola bilərdi. Çünki kifayət qədər geniş auditoriya üçün nəzərdə tutulmuş kitabda Azərbaycan Respublikasının yaranmasının Cənubda gedən proseslərə təsiri göstərilsə də, onun tarixi əsasları pərakəndə verilmişdir. Əslində, tək müstəqil Azərbaycan Respublikası qurulandan sonra deyil, bütün zamanlarda (o cümlədən SSRİ dövründə də) Arazın bu tayında baş verən proseslər Cənubda ciddi əks-səda vermiş və orada milli ruhun yüksəlməsinə yüksəlməsinə səbəb olmuşdur. Bu təsiri müəllifin sadaladığı Şeyx Məhəmməd Xiyabanının və Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə Cənubda baş verən ciddi siyasi proseslərdə də bariz görmək olar. Doğrudur, müəllif “İki Aərbaycan arasında mövcud birlik” bölməsində bir daha qarışılıqlı təsir məsələnin üzərinə qayıtsa da, amma dəqiq bölgü olmadığından bu fəsil bir qədər qarmaqarışıq görünür və əsasən ədəbi-mədəni sahədəki əlaqələrlə məhdudlaşır. Bəzi hallarda isə müəllif azərbaycanlıların milli kimilik şüurunun yüksəlməsində imperiyaların rolunu şişirdir və belə çıxır ki, qonşu dövlətlər bir-birinə təzyiq vaitəsi kimi azərbaycanlıların milli oyanışına özləri şərait yaratmışlar. Doğrudur, o bu fikrində daha çox xarici tədqiqatçılara əsaslandığından öz mövqeyini açıqlamır. 
Brenda Şaffer 1980-ci illər və 1990-cı illərin əvvəllərində Sovet Azərbaycanında yaşayan azərbaycanlıların İrandakı soydaşlarına qovuşmaq istəklərinin daha dərin olduğunu vurğulayır. Bu, onların bir millət kimi özlərini tapmaq hisslərinin əsas nöqtəsi və mədəni qürur yeri idi. Müəllifin qənaətincə, İrana təzyiq kimi ilk mərhələdə bu milli oyanışda Moskvanın əli olsa da, sonrakı dövrdə Şimali Azərbaycanda yaşayan insanların dərin milli birlik arzusu və əsil hisslərinin nümunəsi kimi meydana çıxdı. Brenda Şaffer bu məsələdə ən uğurlu dövrlər kimi 1989-1990-cı illəri götürür və bu ruhi coşqunluğun çox qısa müddət çəkdiyini bildirir. “Sonradan hər iki tərəf mədəni fərqlərinə görə bir-birindən soyudu”. B.Şaffer qeyd edir ki, bu gün şimali azərbaycanlılar cənublulara nisbətən daha dünyəvi, cənublular isə şimallılara nisbətən özlərini daha mədəni hesab edirlər. Bundan əlavə, hər iki Azərbaycanın vətəndaşları öz ölkələrini mərkəz hesab edirlər. Müəllif bir çox şimallıların cənubla birlik məsələsini açıq bəyan etdiyini bildirsə də, cənubda bu, öz yerini tapa bilmir. “Əlbəttə, cənubda belə bir fikir olsa, Tehran dərhal onu təzyiqlə qarşılayar”. 
Bir sözlə, Brenda Şafferin bu kitabı Azərbaycan probleminin dünyaya tanıdılması, azərbaycnlıların parçalanmış xalq kimi hüquqlarının beynəlxalq aləmdə təsdiqlənməsi istiqamətində çox ciddi addım sayıla bilər. Alimin əsərinin ən başlıca dəyəri isə, iki Azərbaycanın ilk dəfə olaraq vahid subyekt kimi götürülməsi və onu vaxtilə parçalanmış Almaniya ilə müqayisə etməsidir. Müəllif əslində bununla problemə nikbin baxdığını biruzə vermişdir.

Comments are closed.