Sabir Rüstəmxanlı: “Bütün kitablar müqəddəsdir”

Hər birimizin həyatını dəyişən, dünyagörüşümüzü formalaşdıran kitablar var. “Əlifba” kitabından tutmuş, müqəddəs kitablara qədər, dedektivdən fantastikaya qədər müxtəlif təyinatlı və müxtəlif janrlı kitablar zaman-zaman həyatımıza yön verir, bizi tərbiyələndirir. Həyatda rastlaşdığımız hadisələrlə yanaşı, rastlaşdığımız, oxuduğumuz kitablar da bizi dəyişir, formalaşdırır. “Həyatımızın kitabları” layihəsinin bugünkü qonağı tanınmış qələm adamı, millət vəkili, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədri Sabir Rüstəmxanlıdır. 

-Həyatınızı dəyişən kitab və yaxud kitablar varmı?
-Bu suala qısa cavab vermək də olar, yarım gün danışmaq da (gülür). Hər kəsin həyatında kitablarla başlayan bir dönüş nöqtəsi olur. Kənd uşaqları üçün onların həyatını dəyişən ilk hadisə əlifbanı öyrənmələridir. Yəni həyatımızı dəyişən ilk kitab “Əlifba” kitabıdır. Hər hərf sanki bir qapıdır. Mən hər zaman düşünmüşəm ki, əlifbanın 40-cı qapısını açmaq üçün dağların arxasından çıxıb getmək lazımdır. Həmişə düşünürdüm ki, sirlər hardasa uzaqdadır. Amma sonra başa düşdüm ki, bütün sirlər kənddədir. Əlifbadan sonra, mənim həyatımda çox ciddi rol oynayan kitab Mirzə İbrahimovun “Gələcək gün” romanıdır. Bu kitabı özüm oxumamışdım. Məndən böyük olan dostum onu hissə-hissə oxuyur, mən də qulaq asırdım. Cənub həyatı, bizim kəndimizdə Musa kişinin xırmanını xatırladan xırmanlar, Firudin İbrahiminin həyatı və digər hadisələr mənə çox doğma gəlirdi. Bizim dağların o üzündə Güney Azərbaycandır. Çox qəribədir ki, mən ikinci, ya üçüncü sinfdə oxuyanda başa düşdüm ki, dağların o tayında bizimlə eyni dildə danışan insanlar var və fikirləşirdim ki, biz nə zamansa birləşib, böyük Azərbaycan ola bilərik. Çoxlarına qəribə görünə bilər, ikinci sinfə gedən bir uşağın bu cür arzuyla yaşaması… Amma həqiqətən, mənim düşüncəm belə idi. Bizim yaylaqlar sərhəd məftillərinin yanında idi. Hər gün böyükləri sorğulayırdıq və artıq nə baş verdiyini başa düşürdük. Mənə təsir edən üçüncü böyük kitab Aşıq Ələsgərin “Şeirlər” kitabı idi. Bu kitabı Neft Daşlarında işləyən bir qohumumuz alıb gətirmişdi. 

-Bu həm də sizin şeirlə ilk böyük təmasınız sayıla bilər…
Beşinci sinfdə oxuyanda Qazaxdan, Səməd Vurğunun kəndindən bir ədəbiyyat müəllimi gəlmişdi. Həm də Səməd Vurğunun qohumu idi. Müəllimim indi də sağdır və biz dostluğumuzu davam etdiririk. O mənə Səməd Vurğunun “Lirika” kitabını gətirmişdi. Müəllimim özü də şeir yazırdı və şeiri mənə o sevdirdi. Sanki onun missiyası idi ki, yaşadığımız yerləri bizə sevdirsin. Şeiri Səməd Vurğunla, Rəsul Rza ilə tanışlıqdan sonra sevdim. Həyatımı dəyişən önəmli kitablardan biri, Məmməd Səid Ordubadinin “Qılınc və qələm” romanıdır. Bu kitabı üç günə bitirib, qaytarmalı idim. Ona görə də üç gün ərzində gündüzlər evə gəlmədim ki, mənə kitab oxumağa mane olmasınlar. O vaxt kənd kitabxanasında ciddi kitablar az idi. Həmin dövrdə İsa Muğannanın “Bizim qızlar” romanını, İsmayıl Şıxlının “Ayrılan yollar” kitabını, Ənvər Məmmədxanlının hekayələrini gətirmişdilər kitabxanamıza. Eyni zamanda İlyas Əfəndiyevi, Süleyman Rəhimovu, Mir Cəlalı, Əbülhəsəni və başqalarını oxuyurdum. Kənddə doğulan uşaqların dünya ədəbiyyatına və rus ədəbiyyatına yolu dərsliklərdən keçir. 5-ci sinifdə oxuyanda məni Biləsuvarda malakanlar oxuyan rusdilli məktəbə qoymuşdular. Bəlkə də məni bu məktəbə qoymaqda, məqsəd rus dilini öyrənməyim idi. Burada oxuyanda, məndə rus ədəbiyyatına meyl yarandı. Yavaş-yavaş Puşkini, Lermontovu, Tolstoyu, Dostayevskini, Çernişevskini tanıdım. Mən “Hərb və Sülh”ü uşaq yaşlarından oxumağa başlasam da, əsərin əvvəlindəki fransızca cümlələr mənə mane oldu. Sonralar oxuyanda başa düşdüm ki, niyə rus cəmiyyəti fransız dilinin aşiqi ola-ola, birdən-birə fransızcadan imtina etdi. Bu haqda tarix kitablarında heç nə yoxdur. Amma Tolstoyu oxuyanda başa düşdüm ki, bu Fransa ilə aparılan müharibənin təsiri ilə baş verib. Heyf ki, biz 1990-cı ildə bu addımı atmadıq. Bu gün də rusca danışmaq dəbdədir.

-Rus dilini necə öyrəndiniz? 
Mən rus dilini, rus ədəbiyyatından öyrənmişəm. Kənd yerində bizim başqa cür dil öyrənmək imkanımız yox idi. Mən rus dilində kitabları lüğətlə oxuya-oxuya özümü rus dilini öyrənməyə məcbur elədim. 10-cu sinifdə oxuyanda, kitabxanamıza “Kitabi-Dədə-Qorqud” gəldi. Mən həyatımda heç vaxt oğurluq etməmişəm. Amma bu kitabı kitabxanadan götürüb apardım evə, oxudum və 15 gündən sonra gülə-gülə geri qaytardım. Bu kitab da mənim həyatımda başqa bir mərhələdir. Sonra həyatımın Bakı mərhələsi başladı və burada işim ancaq oxumaqdan ibarət idi. Bu gün fəxrlə deyə bilərəm ki, Azərbaycanda zəngin kitabxanası olan bir neçə nəfərdən biri də mənəm. 

-Dünya ədəbiyyatında kimlər sizi cəlb edir?
Dünya ədəbiyyatında üzdə olan hansı müəllif varsa, onları oxuyuram. Təəssüf ki, indi oxuduğum kitabların ümumi ruhu yadımda qalsa da, adı və müəllifi yadımdan çıxır. Gənclik illərində məni çox etkiləyən kitablardan biri də Taqorun “Bağban” əsəri olub. Taqor romantik və lirik ruhuna görə məni təsirləndirmişdi. Hötenin “Gənc Verterin iztirabları” məni silkələyib. Deyə bilərəm ki, bu əsər bütöv bir nəsil yetişdirib. Amma “Faust”u uzun müddət oxuya bilmədim. Hüqonun “Səfillər”ini su kimi içmişdim. Ümumiyyətlə, Cənubi Amerika müəlliflərinin çoxunu oxumuşam. O vaxt bizim şair ruhumuza təsir edən kitablar da vardı. Xüsusən, Nazim Hikmətin Bolqarıstanda çap olunan VII cildliyi bizim yetişməmizdə xüsusi rol oynayıb. O dövrdə fantastik kitablar az  çap olunurdu. Amma fantastika insan zehninin inkişafına çox ciddi təsir edir. İndi dəqiq yadımda deyil, amma o dövrdə bir neçə fantastik əsər oxumuşdum. Əlimə qələm alıb, nəsr yazmağa başlayanda, ilk hekayəm fantastik janrda oldu. İlk şeirimi beşinci sinfdə oxuyanda yazmışam. İlk yazılarım fantastik üslubda idi. 

-Şəxsi kitabxananızı yaratmağa nə vaxtdan başladınız?
-Məktəbi qurtarandan sonra, rayon mərkəzinə gəldim. Rayon mərkəzində həm kitabxana, həm də kitab mağazası var idi. İndi çox heyf ki, rayon mərkəzlərində kitab mağazaları yoxdur. Orta məktəb illərində dərsliklərimi almaq üçün rayon mərkəzinə gedir, 7 km yolu geri qayıdana qədər bütün dərsliklərimi oxuyub qurtarırdım. Müəllimlər ayrı-ayrı dərsləri keçəndə, mənim oxumağıma ehtiyac qalmırdı, əlavə kitablar oxuyurdum. Mən əvvəl elə bilirdim ki, kitab mağazasında ancaq dərsliklər və dəftər-qələm satılır. Sonradan bildim ki, kitab mağazasında bədii kitablar da var. O zaman kitablarımızı yığmağa şkafımız yox idi. Kənd evlərində uşağın oxuyub-yazması üçün stolun mövcudluğu belə böyük hadisə idi. Uşaqlıqda yerə uzanıb oxuyurduq. Çox sonralar valideynlərimizi məcbur etdik ki, bizə xüsusi stol-stul alsınlar. Son siniflərdə bizə peşə də öyrədirdilər. Mən paralel olaraq üç peşə öyrənirdim. Kinomexaniklik, traktorçuluq və dülgərlik. Üçüncü dərəcəli dülgərəm və dülgərlik alətləri ilə taxtadan nə isə düzəltmək çox xoşuma gəlir. Məktəb illərində düzəltdiyim pəncərələr indi də, kəndimizdəki evlərdə qalır. O vaxt özümə taxtadan bir kitab şkafı düzəltmişdim. Evimizə mebellər gəlməyə başladıqca, mənim kobud şkafımı əvvəlcə bəzəkli evdən digərinə, sonra ən təmirsiz evə və nəhayət anbara keçirdilər. Bəlkə də sabah doğrayıb odun edəcəklər, amma hələ qoruyurlar (gülür) . O vaxt düzəltdiyim bu şkaf kitablarımı yığmaq üçün mənə kifayət edirdi. Hər dəfə o şkafı doldururdum və kəndə qayıdanda görürdüm ki, kitablar yarıbayarı azalıb. Qohumlar, dostlar, müəllimlərim gəlib kitabları aparır, geri qaytarmırdılar. Anam da həmişə gileylənirdi ki, “ciyəri yanmış filankəs kitabı apardı, saxlaya bilmədim”. Sonradan kitabların içinə adımı yazırdım, amma dostlarımın, qohumlarımın evlərinə gedəndə görürdüm ki, kitabın o hissəsini cırıblar (gülür).

-Deməli sizin kitabla bağlı qısqanclığınız olmayıb? 
-Yox, qısqanırdım. Amma təəssüf ki, kitabları aparanlar yaxın adamlar idi və mən onlara heç nə deyə bilmirdim. Bakı həyatım daha maraqlı idi. Çünki, Bakıya kitab eşqi ilə gəlmişdim. Gələn kimi dərnəklərə yazılmışdım. Müxtəlif dərnəklərə gedirdim. Klassik musiqi haqqında təsəvvürüm olsun deyə, Axundov adına kitabxananın musiqi zalında saatlarla musiqi dinləyirdim. Opera teatrına gedirdim. Kənddə öyrənmək imkanım olmayan hər şeylə, tanış olmaq istəyirdim.

-Tələbəlik illərinizin “kitab xatirələri” daha zəngin olar…
-Birinci kursda oxuyanda, Belinski adına kitabxanaya təcrübəyə göndərdilər bizi. O vaxt qaydalara görə bir il təcrübə keçmək lazım idi. Mən gündüzlər işləyir, gecələr oxuyurdum. Gündüzlər mən kitabxanaya gedirdim. 3-4 xanım işləyirdi və mənim heç bir işim olmadığı üçün bütün günü mütaliə edirdim. Bu təcrübə mənə imkan yaratdı, bütün ili oxudum. İkinci kursdan qayıtdıq gündüz növbəsinə. Mən iş axtarırdım. 2-ci kursdan “Azərkitab”da işləməyə başladım. 2 il kitab anbarında fəhlə işlədim. Ölkəyə gələn bütün kitablar, əlimdən gəlib keçirdi. O kitabları güzəştlə əldə edə bilirdim. O vaxt kirayədə qaldığım üçün, kitab toplaya bilmirdim. Üçüncü kursda bir müddət qarovulçu işlədim. Orada da oxumağa imkanım olurdu. Dördüncü kursda isə artıq “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində işləməyə başladım.

-Ovqatınızla üst-üstə düşən, sizi təsirləndirən kitab və ya kitablar olubmu?
-Ciddi əsərlərin çoxusunda ovqatlar silsiləsi var. Ciddi əsər oxuyanda, gülürsən, ağlayırsan, sevinirsən, kədərlənirsən və s. O qədər kitablar var ki, məni ağladıb. Hətta çoxlarına sadə görünən səhnələr məni ağladırdı. İsmayıl Şıxlının “Dəli Kür” romanında elə epizodlar var ki, oxuyanda göz yaşlarımı saxlaya bilməmişəm. Halbuki, o səhnələrə ağlamamaq da olardı. Məsələn, Cahandar ağanın xarakteri ilə bağlı səhnələrdə heyrətlənir, sevinir və “belə böyük kişi olar?”- deyə düşünüb kövrəlirdim. 

Çoxlarının ovqatına uyğun olan yazıçı Dostoyevskinin bütün külliyyatı var məndə. Amma nədənsə, onun yaradıcılığını çox ağır hesab edirəm. Tolstoyun əsərləri mənə daha doğma gəlir.

-Kitabın, ədəbiyyatın missiyası nədən ibarət olmalıdır cəmiyyətdə?

– Yeni bir yazı yazmağa başlamışam. Orada girişdə belə bir cümlə var: “Göydən kitabdan başqa nə gəlib ki?” Doğrudan da, göydən dörd kitabdan başqa nə gəlib? Hətta onu qəbul edən peyğəmbərlər də, müqəddəs şəxslər də göydən gəlməyib. Dünyanı nizama salan, sistemləşdirən kitabdır. Tarix yazıdan başlayır. Kitab olmasa dünyada heç nə qalmaz. Kitab hər şey deməkdir. Bütün sivilizasiyalar kitabla bağlıdır. Məncə bütün kitablar vəhy və ilham üstündə köklənib. Ona görə bütün kitablar müqəddəsdir. Kitablar məktublardır. Müqəddəs kitablar allahın insana, yerdə qalan kitabların bir qismi, xüsusən teoloji kitablar isə insanın allaha məktublarıdır. Digər kitabların bir qismini də, insanların insanlara məktubu hesab etmək olar.

-Kitab hədiyyə etməyi xoşlayırsınızmı?
-Ən asan iş olduğuna görə xoşlayıram (gülür). Paltar, qab-qacaq, qır-qızıl hədiyyə etməkdənsə, rəsm əsərləri, kitab hədiyyə etmək daha xoşdur. Bu həm də incəsənətin və mədəniyyətin inkişafına xidmət edir. Mən çox istərdim ki, diqqəti bu istiqamətə yönəldək. Bir dostum var, ona hər beş-altı ildən bir kitab bağışlayıram. Deyir ki, fikir vermişəm, yazdığın avtoqraflar dəyişmir. Mən də ona dedim ki, yəqin ki sən də dəyişmirsən, münasibətlərimiz də dəyişmir. Balaca bir avtoqraf bir tarixçədir. Elə uşaq olub ki, ona balaca vaxtı kitab bağışlamışam və qismət olub, toyunda da ona kitab hədiyyə etmişəm. Avtoqrafda yazdığım bəzi arzular da həyata keçib, gəlib öz yerini tutub. Bəzən avtoqraf və kitab, uşağı müəyyən istiqamətə yönəldir. Mən 5-ci sinifdə oxuyanda, kəndimizə bir baxıcı gəlmişdi. Anam məni də aparmışdı onun yanına gedəndə. Mənim də falıma baxdı və dedi ki, bu uşağın gözlərini qoru. Bu uşağın gələcəyi gözünə və qələmə bağlıdır. Bu fikir daim beynimdə fırlanırdı. Yalnız çox-çox sonralar başa düşdüm ki, baxıcı nə demək istəmişdi. 

-İlk dəfə aldığınız avtoqrafı xatırlayırsınızmı?
Bakıya gələndən sonra aldığım ilk avtoqraflı kitab, Məmməd Arazın kitabı olub. Bir imza günündə təsadüfən rastlaşdıq. Mən tədbirə gecikmişdim və fikirli halda pəncərənin qarşısında dayanmışdım. O vaxta kimi Məmməd Arazın adını eşitsəm də, üzünü görməmişdim. O mənə yaxınlaşıb, nə üçün burada dayandığımı soruşdu. Qolumdan tutub kənara çəkdi ki, “gəl sənə kitabımı verim”. Avtoqrafda “Böyük Sabirin gənc nəvəsi Sabirə, ədəbiyyatımıza xidmət etməsi ümidi ilə” yazdı və mənə bağışladı. Mən o kitabı özümlə Yardımlıya apardım və yay uzunu o kitab əlimdən düşmədi. Bütün kitabı əzbərlədim. Məmməd Arazın ondan sonra çoxlu gözəl şeirləri olsa da, hər biri əzbər yadımda qaldı. 

– Bu gün cəmiyyətimizdə kitaba münasibət sizi qane edirmi?
-Azərbaycanda kitaba qayğını, diqqəti artırmaq lazımdır. Mən nazir olanda “Azərkitab”ı qorumağa çalışdım. Çalışırdım ki, özəlləşdiriləndə də bütöv halda özəlləşdirilsin. Amma alınmadı. Kitab dükanları xüsusiləşdi və kitabları küçələrə tökdülər. Mən bununla bağlı, prezident İlham Əliyevə məktub yazdım. Yazdım ki, köşklər müasirləşsin və orada kitab satılsın. Köşklər müasirləşdi amma, kitab əvəzinə siqaret satmağa başladılar. Kitab Bakıdan qovulub. Yenə də sağ olsun “Əli və Nino” kitab mağazaları. Çox vacib işlər görürlər. Böyük kəndlərdə kitab mağazaları, kənd kitabxanaları yoxdur. Kənd kitabxanalarından kiril əlifbası ilə çap olunmuş kitabları atdılar. Kitab dükanları, kitab mağazaları boşaldıldı. Sovet dövründə kəndlərdə kitabın qəribə təbliğat mexanizmi vardı. Maaşın kiçik bir hissəsinə kitab verirdilər və bu da kitabın yayılmasına, təbliğinə xidmət edirdi. Əvvəl insanlar etiraz etsələr də, sonradan kitab gəlməyəndə şikayətlənirdilər. Qəzetlər çox geniş yayılırdı. “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin tirajı 80 minə qalxmışdı. Bu gün də kitabın reklamına dəstək olmaq lazımdır. Televiziyalar kitab reklamına pul almamalıdır. Vaxtilə biz kitab oxuyan millət idik. Kitaba marağımız böyük idi. İndi vəziyyət dəyişib. Mən Türkiyədə deyəndə ki, bir şeir kitabı 10 min tirajla çıxır, onlar heyrətlənmişdilər. Mənim “Ömür kitabı”m 250 min tirajla çıxmışdı. İndi kitablar 500 tirajla çıxır və kitab dükanlarında qalır. Bizim öz dilimizdə oxuyan oxucular əyalətdədir. Bakıda kitab alanlar, onuncu dərəcəli rus müəllifini əsərlərini əlində gəzdirir, amma yerli yazıçıları oxumağa, almağa maraq göstərmir. Mən Türkiyədə bir liseydə görüşdə oldum və gördüm ki, orada da vəziyyət eynidir. Amma Türkiyə tərcümə işində çox öndədir. Xarici dillərdə çap olunan kitabları qısa bir vaxtda tərcümə edib, oxucuya çatdırırlar.

-Kitaba qarşı mərhəmətlisinizmi? Əzilən, cırılan, səhifələri qatlanmış kitablar sizə necə təsir edir?

-Kitabı heç vaxt atmıram. Uzaqbaşı yerini dəyişirəm. Mənim iş yerimdə də, evimdə də kitablar var. Kitabı köhnələndə kiməsə bağışlayıram. Artıq yer tutan kitabları, kənd kitabxanalarına bağışlamağı düşünürəm. Bir müddət əvvəl kitablarımın böyük bir hissəsini, kitabxanası olmayan hərbi hissələrə hədiyyə etdim. Təəssüf ki, Müdafiə Nazirliyi bununla bağlı bizə heç bir məlumat vermədi. Qəribədir ki, bu məsələ ilə bağlı elan verəndə, ancaq rus qadınları aksiyaya qatıldı. Mən kitabın əzilməsini, atılmasını qəbul etmirəm. Özüm kitabla bağlı olduğum üçün, kitaba qarşı çox həssasam. Kitabın öz  yanında olduğu halda, minlərlə evdə yetim qalan kitabların var… Bukinistlərə normal baxıram. Çünki bukinistlərdə çox maraqlı kitablara rast gəlmək olar.

Söhbətləşdi: Cəlil Cavanşir
Fotolar Bayramındır
publika.az

Comments are closed.