“Azərbaycan dövləti 10 milyonu təmsil etməsinə baxmayaraq, 50 milyonluq düşüncəsindən vaz keçməməmlidir”

 

08 aprel 2014-cü il tarixində saat 14:00-da Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzində (BMM) Azərbaycan Dil Qurumu İctimai Birliyi “Azərbaycanın yeni tarixi: biz kimin varisiyik?” mövzusunda elmi konfrans keçirib. Tədbirdə Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədri, millət vəkili, xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı, AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Xarici ölkələr ədəbiyyatı və xarici ədəbi əlaqələr şöbəsinin müdiri,filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Arzumanlı, AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun politologiya şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, fəlsəfə elmləri doktoru Yadigar Türkel, AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun böyük elmi işçisi, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərov (Qəzənfəroğlu) AMEA Folklor İnstitutu Qorqudşünaslıq şöbəsinin baş elmi işçisi, tanınmış ədəbiyyatşünas və tərcüməçi, türkoloq, filologiya elmləri doktoru, professor Ramiz Əsgər, AMEA-nın elmi işçisi, Bütöv Azərbaycan Hərəkatının rəhbəri Yasəmən Qaraqoyunlu, AMEA Tarix İnstitutunun əməkdaşı, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Dilavər Əzimli, sabiq təhsil naziri, türkoloq, professor Firidun Cəlilov, tarix elmləri doktoru Nəsib Nəsibli,professor Cəmil Həsənli, tanınmış türkoloq, publisist, Bəxtiyar Tuncay digərtarixçi alimlər, ziyalılar, ictimaiyyət nümayəndələri iştirak ediblər.

Konfransı Azərbaycan Dil Qurumu İctimai Birliyinin sədri Sabir Rüstəmxanlı açaraq bildirib ki,əgər ölkədə müstəqillik yolunda etibarlı, uzun hədəflərə, yüzilliklərə istiqamətlənmiş bir yol seçilirsə, orda vətəndaş cəmiyyəti hökmən yaxından iştirak etməli və getdikcə dövlətin yükünə şərik olmalıdır: “Dilçiliklə bağlı dövlətin rəsmi qurumlara, ən əsası da Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Dilçilik İnstituna kifayyət qədər vəsait ayrmasına baxmayaraq, onun xərclənməsi ilə bağlı xeyli mübahisələr mövcuddur. Azərbaycan Dil Qurumu isə dövlətdən heç bir maliyyə yardımı almadan illərdir mənəvi dünyamızın çox mühüm sahəsi olan dillə bağlı layihələr, konfranslar həyata keçirir. Bizim təşəbbüsümüzlə televiziyalarda çoxlu verilişlər yayımlanıb. Əslində “Dil haqqında” qanuna dair ölkə başçısının sərəncamının da ortaya çıxmasında QHT-lərin, o cümlədən Azərbaycan Dil Qurumunun ciddi təsiri olduğunu düşünürəm”.

VHP sədri deyib ki, Azərbaycan Dil Qurumu yeni layihələrə start verib: “Bu layihənin məqsədi ən yaxın tariximiz, ümumiyyətlə milli ideologiya, mənəvi dünyamız və cəmiyyəti ciddi narahat edən bir çox problemlərin müzakirəsinə nail olmaqdır. Təbii ki, dillə məşğul olan elmi qurumlar, AMEA-ya daxil olan Tarix İnstitutu, Fəlsəfə İnstitutu və o cümlədən tədris müəssisələri var. Hər biri bizim müzakirəsinə toplaşdığımız işlərlə bağlı müəyyən qədər işlər görürlər. Amma Azərbaycan Dil Qurumu olaraq biz bu mövzuların həyata keçirilməsində bir sıra qüsurlar və bu sahədə milli xətdən uzaqlaşmalar görürük. Bu gün ən yaxın tariximiz, ümumiyyətlə milli ideologiya, mənəvi dünyamızla bağlı cəmiyyəti narahat edən bir sıra problemlər ortalığa çıxır. Ona görə də biz ictimaiyyətin səsini, rəyini və bu məsələlərə münasibətini bildirməliyik”.

Sabir Rüstəmxanlı vurğulayıb ki, hələ də ölkədə sovetlər dövründən qalma ənənələr mövcuddur: “Yaxın tariximizə, xüsusilə 1988-ci ildən bu tərəfə, 1918-1920-ci il Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti dövrünə münasibət istənilən səviyyədə deyil. Eyni zamanda dilimizə, milli kimliyimizə, adımıza da münasibət də məni qane etmir. Azərbaycanın 23 ildir müstəqil olmasına baxmayaraq, hələ rus soyadından qopa bilməmişik. Bundan başqa, millətimizin adından tutumuş və digər məsələlərlə bağlı mübahisələr var. Xüsusən milli ideologiyamızda problemlər yaşanmaqdadır. Ancaq Azərbaycan Dil Qurumunun müzakirələri kiminsə və ya hansısa təşkilatın tənqidinə yönəlməyib. Biz sadəcə millətin, xalqın səsini elmi dairələrə çatdırmaq istəyirik”.

Millət vəkili həmçinin AMEA Tarix İnstitutunu sərt tənqid edib: “Tarix İnstitutu Azərbaycanın ən yaxın tarixi ilə bağlı 7 cildlik kitab yazıb. Lakin bu nəşrlər toplusu lazım olan səviyyədə hazırlanmayıb. Kitabı necə istəyiblər, o cür də yazıblar. Həmin kitablarda bəzən kiminsə asqırmasını yazdıqları halda, məsələn, 1991-ci ilin oktyabrında “Azərbaycan” qəzetinin çapa başlaması, yaxud da Dağlıq Qarabağa xalq yardımı ilə bağlı müəyyən addımlar atılması kimi faktlar dərc olunmayıb. Tarıxə belə münasibət yolverilməzdir. Kitabı oxuduqda nəşr müəlliflərinin Azərbaycan tarixindən bilgilərinin az olduğu qənaətinə də gəlinir. Bunlar ya Azərbaycan tarixini kifayət qədər bilmir, ya da tarixə subyektiv münasibəti var. Yəni qeyd etdiyim kitabla bağlı onlarla belə misal çəkmək olar. Ümumiyyətlə bizə tarix lazımdır və yaxud lazım deyil. Əgər lazımdırsa, obyektiv tarix yazmalıyıq. Yox lazım deyilsə, heç nə yazmalı deyil. Açığı, son illər Tarix İnstitutunda xeyli işlər görülməsinə baxmayaraq, yenə də İqrar Əliyev dövrünün ənənələrindən tam qopa bilməyiblər”.

Sabir Rüstəmxanlı deyib ki, Azərbaycan dövləti 10 milyonu təmsil etməsinə baxmayaraq, 50 milyonluq düşüncəsindən vaz keçməməmlidir: “Biz bir millətik və 50 milyonuq. Növbəti müzakirələrimiz milli idelogiya məsələlərinə həsr olunacaq”.

Bundan sonra AMEA Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun böyük elmi işçisi, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərov (Qəzənfəroğlu)məruzə ilə çıxış edib: “Müstəqil dövlət olduğumuz halda bu günə qədər vahid milli konsepsiya, milli ideya və milli ideologiyadan çıxış edə bilmirik. Xüsusilə, milli ideologiya kimi təqdim olunan “azərbaycançılıq”,”türkçülük”, “islamçılıq” və başqalarının bəzən bir-birinə zidd, bəzən də birləşdirici milli ideyalar kimi tədqim olunması, nəinki elmi ictimaiyyəti, hər bir vətəndaşı da düşündürür. Bizə elə gəlir ki, bu məsələlərin kökünü artıq 20 ildən çox müstəqil olmağımıza baxmayaraq, sözün həqiqi mənasında müstəqil, azad yəni sovet ideologiyasının təsirindən uzaq şəkildə düşünə bilməməyimizdə axtarmalıyıq. Bu isə o deməkdir ki, siyasi-hüquqi və maddi-cismani cəhətdən azadlıq əldə etsək də, hələlik fəlsəfi-psixoloji və mənəvi-ruhi baxımdan onu qavraya bilməmişik. Məhz bunun nəticəsidir ki, siyasi-hüquqi, maddi, mənəvi və s. baxımdan bizlər özümüzü, cəmi iki il (1918-1920) ömür sürmüş Azərbaycan Cümhuriyyətinin varisi elan edib, 71 il yaşamış Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasından (Azərbaycan SSR) imtina etməyimizə baxmayaraq, bəzi hallarda nəinki mənəvi-ruhi cəhətdən, hətta maddi-cismani və siyasi-hüquqi baxımdan da sonuncunun xələfi kimi çıxış edirik. Belə ki, ilk Cümhuriyyətin dövlət adı “Azərbaycan Cümhuriyyəti”, millət və dilinin adı “türk” olub, bu gün onun varisi kimi çıxış edən Respublika da müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra (1991), bu məsələlərlə bağlı ilk dövrlərdə (1992-1995-ci illər) eyni ideoloji xətti davam etdirdiyi  halda, 1995-ci ildən etibarən dövlətin adı yenə də “Azərbaycan” kimi qalsa da, millət və dilin adı isə dəyişdirilərək “Azərbaycan” adlandırılıb. Halbuki millət və dil adı kimi “Azərbaycan” termini Azərbaycan SSR dövründə, konkret olaraq 1936-cı ildən sonra rəsmi status alıb və həmin andan etibarən “türk” anlayışına qarşı qoyulub. Deməli, özünü Azərbaycan Cümhuriyyətinin varisi elan edən bir Respublika və onun vətəndaşları 1995-ci ildə baş tutan ümumxalq səsverməsi nəticəsində, konkret millət və dil məsələsi ilə bağlı Cümhuriyyət dövründə qəbul edilən qərarlara, qanunlara və s. deyil, Azərbaycan SSR dövründə SSRİ imperiyasının başçıları və ideoloqları tərəfindən təsbit olunmuş qərarlara, qanunlara, fərmanlara və s. sahib çıxıb . Yəni Azərbaycan SSR-ə olan “sevgi”miz, bağlılığımız bizi könüllü surətdə məhz onun mirası olan “Azərbaycan dili”, “Azərbaycan milləti”nə və s. qayıtmağa sövq edib. Başqa sözlə, etiraf etsək də, etməsək də bugünkü Azərbaycan Respublikası və onun vətəndaşları ötən 20-23 il ərzində Azərbaycan Cümhuriyyətinin varisi olmağa çalışıb bu sahədə müəyyən işlər görsələr də, ancaq Azərbaycan SSR-ə olan “sevgilər”i bir çox hallarda özünü açıq şəkildə büruzə verir. Bu baxımdan indi nə qədər iddia etsək də ki, Azərbaycan Cümhuriyyəti və onun milli mənəvi dəyərləri bizə daha doğmadır, əslində bir çox hallarda bu söz olaraq qalır. Doğrudur, kimlərsə deyə bilər ki, Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Cümhuriyyətinin varisi olmaqla yanaşı, Azərbaycan SSR dövründə qəbul edilmiş bəzi qanunları, qərarları (Azərbaycan dili, Azərbaycan milləti və s.) və s. də qəbul edə bilərlər. Fikrimizcə, millətin həyatı üçün bir son dərəcə zəruri olmayan məsələlərlə bağlı qərarları, qanunları və s. indi də qəbul etmək olar. Ancaq millətin adı, dili, ərazisi və s. ilə bağlı məsələlərə isə bu cür yanaşmaq qətiyyən doğru deyildir”.

Onun sözlərinə görə, yalnız millət və dilin adı ilə bağlı deyil, ərazi məsələsində də Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Cümhuriyyətinin deyil, faktiki olaraq Azərbaycan SSR-nin varisi kimi çıxış edir: “Bu günədək nədən Azərbaycan Cümhuriyyətinin ərazisinin deyil, məhz Azərbaycan SSR ərazisinə varis çıxmağımzla bağlı doğru-dürüst fikirlərə, açıqlamalara rast gələ bilmirik. Bu baxımdan millət və dilin adı problemi ilə yanaşı, ərazi məsələsində də varislik problemi gündəmə gətirilməlidir. Ümumiyyətlə, əgər bu gün söhbət “türkçülük” və “azərbaycançılıq” arasındakı fərqlərdən gedirsə, onda Azərbaycan Respublikasının varisinin Azərbaycan Cümhuriyyəti, yoxsa Azərbaycan SSR-nin olması məsələsi də gündəmə gəlməlidir. Başqa sözlə, milli ideologiya ilə bağlı ilk növbədə Azərbaycan Respublikasının varislik probleminə, yəni özünü Azərbaycan Cümhuriyyətinin varisi elan edən bir respublikanın, həmin Cümhuriyyətin milli mənəvi dəyərlərinə, xüsusilə onun başlıca ideoloji prinsiplərinə nə dərəcə də sahib çıxıb-çıxmaması məsələsinə aydınlıq gətirilməlidir. Belə ki, bu gün milli ideologiyanın “azərbaycançılıq”, “türkçülük”, “islamçılıq” və s. hər hansı bir adla adlandırılması əsas problem deyildir. Daha doğrusu, milli ideologiyaya hansı adın verilməsi və həmin ada uyğun addımların atılması problemin başlanğıcı deyil, ən son pilləsidir. Fikrimizcə, milli ideologiyanın hər hansı bir adla (“türkçülük”, “azərbaycançılıq”, “islamçılıq” və s.) adlandırılması müəyyən əhəmiyyət kəsb etsə də, ondan əvvəl gələn iki vacib faktor: 1) millətin və dilin; və 2) dövlətin adı var. Bu iki vacib amili bir kənara qoyaraq, ancaq milli ideologiyanın “azərbaycançılıq”, yoxsa “türkçülük” və s. adlandırılması üzərində müzakirələr aparmaq artıq ikinci dərəcəli məsələdir. Əslində dövlət, millət və dilin adı ilə bağlı məsələlərə aydınlıq gətirildikdən sonra bütün hallarda milli ideologiya, hətta müəyyən kənaraçıxmalar olsa da, bütövlükdə bu amillər əsasında təşəkkül tapacaq.Deməli, varisliklə bağlı əsas problem dövlət, millət və dilin hansı adla adlandırılması məsələləri ilə bağlıdır. Əslində 1995-ci il Konstitusiyasında dövlətin adının – “Azərbaycan”ın millət və dilin adına çevrilməsilə mənəvi-ideoloji baxımdan yeni bir situasiya yaranmış və “azərbaycançılığ”ın təməl prinsipləri müəyyənləşmişdir. Belə ki, ilk müstəqil Konstitusiyada öz əksini tapan “Azərbaycan dövləti”, “Azərbaycan dili”, “Azərbaycan xalqı” və s. anlayışlar  “azərbaycançılığ”ın yaranması üçün əsas arqumentlərə çevrilib. Məhz bu arqumentlərdən çıxış edən “azərbaycançı” ideoloqların fikrincə, “azərbaycançılıq” çağdaş dövrdə Azərbaycandakı azərbaycanlıları, o cümlədən dünya azərbaycanlılarını özündə birləşdirən ən doğru milli ideologiyadır. Hazırda “azərbaycançı”ların əksəriyyəti milli ideologiya məsələsində birmənalı şəkildə üstünlüyü “azərbaycançılığ”a verib, “türkçülük”dən ən yaxşı halda tarixə qovuşmuş milli ideya kimi bəhs etdikləri halda, onlardan bəziləri bu iki anlayışın sintezindən çıxış etməyə çalışırlar. Ancaq “azərbaycançı”lardan bəzilərinin “türkçülüy”ün və “azərbaycançılığ”ın sintezindən çıxış etmələri belə problemin köklü həlli üçün yetərli olmur”.

Faiq Ələkbərov deyib ki, SSRİ dövründə və ondan əvvvələr yaranmış milli və antimilli ideyaların mahiyyəti və məzmunu araşdırılmadan, onlar arasındakı fərqlər göstərilmədən indi bəzi tədqiqatçılar və başqalarının hansısa hökmlər çıxarmaları təəssüf doğurur:“Üstəlik, bəziləri bu və ya digər formada milli ideyaları sovet dövründə olduğu kimi antimilli ideya kimi qələmə verməyə çalışır, “milli (türk) Azərbaycan” ideyasını deyil, sovet ideoloqlarının ideyalarının məhsulu olan “sovet (beynəlmiləl)) Azərbaycan” ideyasını milli ideya kimi təqdim edirlər. Eyni zamanda “azərbaycançılıq” anlayışı ilə bağlı bir çox hallarda ifrata varılır, “türkçülük” isə bu ifratçılığın içində çox sönük formada təqdim edilir. Bizə elə gəlir ki, modernləşmənin vacibliyi, dövlətçiliyin qorunması, bütün etnik qrupların maraqlarının nəzərə alınması və s. ad altında “azərbaycançılığ”ın bu qədər şişirdilməsi, əvəzində türkçülüyün az qala radikal millətçilik, ən yaxşı halda tarixə qovuşmuş bir ideya kimi bir kənara qoyulması qətiyyən doğru deyil.Hazırda cəmiyyətdə daha çox tənqid  olunan, dövlət səviyyəsində əsərləri ən az çap olunan da milli aydınlarımızdır. Məsələn, dövlət səviyyəsində milli aydınlarımızdan Əhməd bəy Ağaoğlu, Əli bəy Hüseynzadə, Almas Yıldırım, Əmin Abid Gültəkin və başqalarının cəmi bir cildlik “Seçilmiş əsərləri” işıq üzü görüb. Halbuki Ə.Hüseynzadənin, xüsusilə Ə.Ağaoğlunun bütün külliyyatının nəşrinə böyük ehtiyac vardır. Ən çox diqqətçəkən isə odur ki, milli ideoloqumuz, Azərbaycan Cümhuriyyətinin banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin dövlət səviyyəsində heç bir cildlik olsun belə “Seçilmiş əsərələri” də işıq üzü görməyib. Ancaq bütün bunların əvəzində SSRİ dövründə əsərləri çap olunmuş Azərbaycan türk aydınlarının bütün əsərləri dövlət səviyyəsində latın qrafikası ilə yenidən nəşr olunub. Əlbəttə biz onun əleyhinə deyilik ki, niyə M.Rahim, C.Cabbarlı, S.Rüstəm, R.Rza, S.Vurğun, C.Məmmədquluzadə, S.Rəhman, H.Cavid və başqalarının əsərlərinin tam külliyyatı yenidən – latın qrafikası ilə Azərbaycan oxucusuna çatdırılır. Sadəcə bütün bunlarla yanaşı, SSRİ dövründə əsərlərinə tamamilə yasaq qoyulmuş Rəsulzadələrin, Ağaoğluların, Hüseynzadələrin və başqalarının da bütün külliyyatının dövlət səviyyəsində nəşrini  görmək istəyirik. Fikrimizcə, onların əsərləri Azərbaycan cəmiyyətində geniş yaylması həm də ona görə lazımdır ki, istər elmi ictimaiyyət, istərsə də kütlə arasında həmin mütəfəkkirlərimizin irəli sürdükləri milli ideyalar haqqında dolğun bilik formalaşsın.Hazırda Azərbaycan tarixinə, mədəniyyətinə və fəlsəfəsinə baxışda da ikilik özünü büruzə verir. Bununla bağlı belə bir müqayisə aparmaq pis olmazdı ki, Azərbaycan Cümhuriyyətini Sovet Rusiyası işğal etdikdən sonra (1920-ci il 27 aprel) kommunizmi təbliğ etmək məcburiyyətə çevrilmişdi. Xüsusilə əli qələm tutan və az-çox istedadı olan hər bir kəsdən tələb olunurdu ki, sosializmi tərif edən elmi və bədii əsərlər yazsınlar. Demək olar ki, 1920-1930-cu illərdə hamı “rus kommunizmi”nin mahiyyətinə uyğun olaraq “mədəni quruculuq” adı altında buna məcbur edilirdi. S.Rüstəm, S.Vurğun, R.Rza, M.Rəfili və başqaları ilə yanaşı, millətçi-türkçü, mövqeyi ilə tanınan H.Cavid, Ə.Cavad, C.Cabarlı, A.İldırım, Ü.Hacıbəyli kimi aydınlarımızdan bu tələb olunurdu. Demək olar ki, milli və beynəlmiləlçi ruhu daşımalarından asılı olmayaraq onların hamısı sosializmi tərifləyən bu cür əsərlər də yazıblar. Sadəcə, milli ruhlu aydınlarımız, özəlliklə Cavid, Cavad, İldırım sosializmə həsr etdikləri əsərlərində belə bu və ya digər şəkildə milli ruhu yaşatmağa çalışıblar. Bu onların sözün həqiqi mənasında tapındıqları ideya və məsləyin dəyişməməsinin ifadəsi idi. Adətən, o kəslər əqidə və məsləklərini tez-tez dəyişirlər ki, onlar məslək və əqidə ilə yaşayanlar deyil, zəmanə və mühitlə uyğunlaşanlardır. Bu mənada, Cavid, Cavad, Cabbarlı (fikrimizcə, Cabbarlının irsini sovet ideologiyası çox təhrif etdiyi üçün ona daha çox “beynəlmiləl” don geyindirilib), İldırım, Çobanzadə kimi aydınlarımız məslək və əqidə sahibi idilər. Sovet Rusiyası milli aydınlarımızın Vətənlərini işğal etsələr də, “Rus kommunizmi” onların milli ruhunu və milli şüurunu işğal edə bilməmişdi. Bu bir reallıq idi. Bu reallığı görən və milli aydınlarımızın ruhunu dəyişdirə bilməyən sovet ideoloqları son çarə olaraq repressiyaya əl atmalı olublar.Eyni tarixi hadisəni, ancaq tamamilə fərqli yöndə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdkidən sonra yaşadıq və yaşamaqda da davam edirik. Belə ki, SSRİ dövründə sovet ideologiyasına uyğun Azərbaycan fəlsəfəsini, Azərbaycan tarixini, Azərbaycan mədəniyyətini, Azərbaycan ədəbiyyatını yazanlar, imperiyanın süqutu və ictimai quruluşun dəyişməsindən sonra isə sözdə milli tarix, milli fəlsəfə, milli ədəbiyyat, milli mədəniyyətlə bağlı monoqrafiya və kitablar yazmağa başladılar və davam da edirlər. Çünki bütün bu sahələrdə aparıcı rol məhz onların əlindədir. Halbuki “rus kommunizmi” ideologiyasının hökmranlığı dövründə formalaşmış, sovet beynəlmiləlçiliyinin təbliğatçıları və ideoloqları olmuş bu insanların əksəriyyətinin nə dərəcədə məslək və əqidə dəyişdirmələri özü çox mübahisəli məsələdir. Hər halda heç kəsə sirr deyil ki, onlar sovet dövründə “rus kommunizmi” ideyasına uyğun olaraq əsərlərində Marksı, Lenini, Stalini, Nərimanovu və başqalarını tarixi şəxsiyyətlər kimi idealladırıb, əvəzində Rəsulzadəni, Yusifbəylini, Xoyskini və başqalarını “müsavatçı” cəlladlar, Azərbaycan xalqına düşmən kimi qələmə veriblər.Müstəqilliyin ilk illərindən başlayaraq bu cür alimlərin əksəriyyəti birdən-birə 180 dərəcə dəyişib, SSRİ dövründə yazdıqlarını və dediklərinin əksini iddia etməyə başladılar. Əlbəttə, bütün bunlar daha çox eyforiya altında baş verdiyi üçün çox geçmədi ki, sovet dövrünün yetişdirməsi olan alimlərin əksəriyyəti daha ehtiyatlı davranmağa çalışdılar. Bu ehtiyatlılıq da ondan ibarətdir ki, bir tərəfdən SSRİ dövrünü və sovet ideologiyasını kəskin şəkildə tənqid etməkən qaçmağa başladılar. Çünki başa düşdülər ki, sovet dövrünün ideyalarının tamamilə əksinə çıxmaq dolayısıyla özlərini inkar etməkdir. Bu baxımdan onlar SSRİ dövrünün ideyalarını elə bir formada tənqid etməyə çalışdılar ki, müəyyən mənada özlərini sığortalaya bilsinlər.

Bu mənada, təsadüfən yuxarıda göstərmədik ki, Cavadlar, Cavidlər, İldırımlar Sovet Rusiyası işğalından sonra məcburən sosializmə həsr etdikləri əsərlərində belə milli ruhu yaşatmaqda davam etmişlər. Eyni hadisəni Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasından sonra milli ədəbiyyata, milli fəlsəfəyə, milli mədəniyyətə, milli tarixə həsr olunmuş elmi və bədii əsərlərdə sovet ruhunu əks etdirənlər təkrarlayırlar. Fikrimizcə, hazırda millilik pərdəsi adı altında sovet ruhunu yaşadanlar da müəyyən mənada buna məcburdurlar.Digər tərəfdən sovet dövründə formalaşmış alimlərin əksəriyyəti vaxtilə tənqid etdikləri milli və dini dəyərlərə münasibətdə də ehtiyatlı hərəkət etməyə başladılar. Belə ki, bu məsələyə də daha çox milli maraqlara uyğun deyil, şəxsi mənafələrini qorumaq naminə bir növ ikili standartlardan yanaşdılar. Hətta sovet dövrünün bəzi ziyalları SSRİ dövründə yaşadığımıza görə keçmiş kommunistləri deyil, milli mücadilədə şəhid və qazi olmuş Yusifbəyliləri, Rəsulzadələri, Xoyskiləri, Cavadları, Yıldırımları və başqalarını suçlama kampaniyası apardılar və aparırlar da. Fikrimizcə, bir çox hallarda məqsədli şəkildə milli mücadilə aparmış şəxsiyyətlər haqqında mənfi rəy formalaşdırılır. Bunun əvəzində isə SSRİ dövrünün “sovet beynəlmiləlçiliyi”nin tərənnümçüləri olan şəxsiyyətlər (istər dövlət xadimləri olsun, istərsə ziyalıları olsun) haqqında müsbət rəy formalaşdırlır. Şübhəsiz, bütün bunların fonunda “Azərbaycan tarix” və “Azərbaycan fəlsəfəsi tarixi” kitablarının milli ruhdan uzaq şəkildə yazılması çox düşündürücüdür. Çünki biri tarixi şüur, digəri mədəni-əxlaqi şüurla bağlıdır. Bunlar isə milli şüurun əsas ünsürləridir. Ancaq həmin kitablarda milli ruhdan çox sovet ruhunun iyi gəlir. Bunun üçün hər iki institutun uyğun əsərlərini diqqətlə oxumaq kifayətdir. Sovet ruhundan qurtulmayanlar arasında müəllimlərdə vardı. Bu baxımdan sovet təhsil sistemini və sovet ideologiyasından qurtula bilməyən müəllimlərin də müstəqillik dövrünün nəslini milli şurda formalaşdırması inandırıcı görünmür. Maraqlıdır ki, sovet təhsil siteminin yüksək keyfiyyətindən danışan bu müəlimlərin əksəriyyəti indiki təhsil sistemindəki boşluqları başqa yerdə axtarırlar. Halbuki indi orta və ali məktəblərdə dərs deyən müəllimlərin böyük əksəriyyəti istəsək də, istəməsək də sovet dövrünün müəllimləridir. Belə olduğu təqdirdə bəs onlar niyə əvvəlki təhsil keyfiyyətini şagirdlərə verə bilmirlər? Buna əngəl olan nədir? Sovet təhsil sistemini müdafiə edən bu cür müəllimlərin fikrincə, problem onlarda deyil, təhsil sitemindəki boşluqlarla bağdlır. Fikrimizcə, onlar bu məsələdə müəyyən qədər haqlıdırlar. Yəni doğrudan da təhsil sistemində hələ də problemlər qalmaqdadır. Ancaq bu məsələnin bir tərəfidir.Fikrimizcə, şagirdlərə istənilən səviyyədə təhsil və tərbiyə verilməməsində Təhsil Nazirliyinin yarıtmaz əməlləri, konkret bir sistemə düşə bilməməsi ilə yanaşı, sovet dövrünün təfəkküründən qurtula bilməyən müəllimlər və təhsil işçiləri də günahkardırlar. Onlar nə qədər yaxalarını qırağa çəksələr də, etiraf olunmalıdır ki, şagirdlərin əksəriyyətində milli şüurun (vətənpərvərlik, millətpərvərlik, insanpərəvrlik, islampərvərlik və s.) istənilən səviyyədə formalaşmamasında müəllimlər və təhsil işçiləri də müəyyən rol oynayırlar. Onların dünyagörüşü sovet təfəkkürünə əsaslandığı üçün yeni nəsildə müstəqillik və millilik ruhunu formalaşdırmaqda çətinlik çəkirlər. Bu yalnız onların bunu istəməmələri ilə bağlı deyil. Çünki onların arasında bunu istəyənlərin əksəriyyəti belə təfəkkür baxımından yeni nəsillə uğyunlaşa bilmirlər.Məsələn, sovet təfəkkürlü müəllimlərin İslama baxışı ilə yeni nəsil müəllimlərin İslama baxışı eyni deyil. Sovet təfəkküründə təhsil alan müəllimlərin əksəriyyəti istər-istəməz İslama yenə də rus kommunizmi məfkurəsindən yanaşırlar. Hətta onların arasında marksizmi – “rus kommunizmi”ni tənqid edib İslamı müdafiə edənlərin də əksəriyyəti bunda səmimi deyillər. Bu onların danışıqları ilə əməllərinin üst-üstə düşməməsində də açıq şəkildə  hiss olunur.Başqa misal kimi göstərə bilərik ki, sovet müəllimlərinin və ziyalıların Azərbaycan xalqının tarixi şəxsiyyətləri olan Babəkə, Şah İsmayıl Xətaiyə, Koroğluya, Cavadxana, M.Ə.Rəsulzadəyə, S.Vurğuna, Ə.Hüseynzadəyə, N.Nərimanova münasibəti ilə yeni nəslin onlara baxışlarında xeyli dərəcədə fərqliliklər var. Bu o demək deyil ki, yeni nəsil müəllimləri və ziyalıları hər şeyi doğru qiymətləndirirlər. Əlbəttə, belə bir müddəa ilə çıxış etmək yanlışlıq olardı. Ancaq yeni nəslin şüurunda həmin şəxsiyyətlərə, qəhrəmanlara, ümumiyyətlə tarixi və mədəni abidələrə münasibətdə çatışmazlıq varsa, bunun da əsas günahkarları məhz sovet dövrün müəllimləri və ziyalılarıdır. Çünki onların əksəriyyəti SSRİ dövründə “rus kommunizmi”ni təbliğ edirdilər, müstəqillikdən sonra ona uyğunlaşmaq adı altında dünyagörüşləri ilə uyğun gəlməyən, öz anlamlarında yeni bir şeylər ifadə etməyə çalışdılar. Fikrimizcə, əgər sovet təfəkkürünün daşıyıcıları olan müəllimlərin və alimlərin  əksəriyyəti öz sözlərində, yazdıqlarında səmimi deyillərsə, zəmanəyə uyğun hərəkət edirlərsə, o zaman yeni nəsildən hansı mənada böyük ümidlər gözləmək olar”.

Tarix elmləri doktoru Nəsib Nəsibli vurğulayıb ki, milli şüur və mənəviyyət məsələsində ciddi axsaqlıqlar var: “Biz kimin varisiyik?Biz Azərbaycan Respublikasının hüquqi cəhətdən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisidir deyirik, bununla fəxr edirik. Bizə deyirlər ki, türkdilli, yəni dönməyik. Guya fars olmuşuq, türklər, monqollar gəlib və bizi bir az türkdilli ediblər. 90 il əvvəl Azərbaycan bir model qoyub. Həmin vaxt Osmanlı monarxiya, İran şahlıq idi. İndi 90 il sonra Körfəz ölkələrinin yoluyla gedirik. Milli şüur və mənəviyyat məsələsində bərbad vəziyyət var. Biz o dövrdə türk idik və türk oğlu türk deyirdilər. Bəs onda türkoğlu azərbaycanlı haradan çıxdı? Buna necə məntiqlə yanaşmaq olar? Bizim millətimiz türkdür və onun idelogiyası da türkçülükdür. Vətənimizin adı Azərbaycandır, vətənçilikdir, onun da azərbaycançılıqdır. Bunlar ayrı-ayrı şeylərdir, eyni zamanda bir-birini tamamlayan məsələlərdir”.

AMEA Folklor İnstitutu Qorqudşünaslıq şöbəsinin baş elmi işçisi, tanınmış ədəbiyyatşünas və tərcüməçi, türkoloq, filologiya elmləri doktoru, professor Ramiz Əsgərsöyləyibki, Azərbaycan Respublikası Azərbaycan SSR-in varisidir: “Çünki Xalq Cümhuriyyəti dövründə olanlar hamısı vəfat etdi, qalmadı. Amma biz mənəvi olaraq AXC-nin varisiyik. Biz gərək duyğularla danışmayaq. Azərbaycan SSR-in  siyasi xəttini bəyənib-bəyənmirik, bu başqa məsələdir. Əgər İslamıqsa niyə islamlaşırıq, türküksə niyə türkləşirik? Bunu şüara çevirməyin mənası yoxdur. Müasirləşməni başa düşmək olar. Bizə Azərbaycançılıq lazımdır, bundan vaz keçə bilmərik. Niyə slavyan dili yoxdur. Çünki serb serbdir, rus rusdur”.

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Xarici ölkələr ədəbiyyatı və xarici ədəbi əlaqələr şöbəsinin müdiri,filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Arzumanlı onun fikirlərinə sərt şəkildə etirazını bildirib: “Qəti şəkildə qəbul edə bilmərəm ki, Azərbaycan SSR-in varisi indiki Azərbaycandır. Biz AXC-nin varisiyik. Prezident sərəncam verəndə yazılır ki, Mirzə Fətəli Axundzadə, bizim bəzi tarixçilər, professorlar yazır Axundov. Kim bizim qayğımıza qalacaq? Özümüz bunu etməliyik. O gün sevindirici bir hadisə oldu. BMT-də müdafiə etdiyinə görə Ukrayna Xarici İşlər NazirliyiAzərbaycan türkcəsində bizə məktub göndərmişdi”. Onun sözlərinə görə, AMEA Tarix İnstitutunun nəşr etdiyi 7 cildlik “Azərbaycan tarixi” kitabı deyil: “Bu kitab yalnız oçerklərin məcmusudur. Ancaq AMEA-nın Mədəniyyət İnstitutunda Mühacirət ədəbiyyatı şöbəsinin açılması, fəaliyyət göstərməsi təqdirəlayiqdir”. 

AMEA-nın elmi işçisi, Bütöv Azərbaycan Hərəkatının rəhbəri Yasəmən Qaraqoyunluvurğulayıb ki, türksüz azərbaycançılıq formalaşdırılır: “Bu konfransları müqavimət göstərməküçün keçiririk. Ölkə daxilində türküçülüyə nifrət formalaşdırılır. O qədər qırmızı xəttə keçirlər ki, heysiyatımıza toxunur. Biri Mili Məclisdə türkə nifrət etdiyini açıq şəkildə deyir. Bu gün rəsmi təbliğat çoxmillətli Azərbaycan üzərinə qurulub. Son on ildə Azərbaycançılıq haqda kitablara baxıram, çoxmillətli ölkə kimi təqdim edilir, türksüz Azərbaycan formalaşdırmaqla İranı bu ölkəni götürməsinə imkan yaradırsınız. Təklif edirəm ki, Azərbaycan prezidentinə məktub göndərilsin. Az qala türk milləti inkar edilir. AMEA-da bir kəlmə türk sözü yazanda çapa buraxılmır.Müvəffəqiyyət sözü yerinə uğur yazılanda çapdan keçmir, nədir ki, türk sözüdür.Bu məsələlərə münasibət bildirilməlidir”.

Professor Cəmil Həsənlimövzu ilə bağlı fikirlərini belə açıqlayıb: “Əslində biz Axundovun milləti olmalıydıq, təəssüf ki, onun personajlarının milləti olmaqdayıq. Dilimizin və millətimizin adını tez-tez müzakirəyə çıxarmamalıyıq.Bu elə də yetkinlik təzahürü deyil.İngilislər tərtib etdiyi əlifbaya indi imkan olsa müdaxilə edərdilər, amma dözürlər, dəyişmirlər.Hələ 60-70-ci illərdə Azərbaycan kəndlərindən Qafqaz canişininə yazılan məktublar farsca idi.Bugünkü türkçülüklə bağlı düşüncələri sərhədlərdə məhdudlaşdırmalıyıq.Çünki bir söz deyəndə o biri qalxır ki, yox bu mənimdir, mənə məxsusdur.Çünki elə regionda yaşayırıq ki, mürəkkəb bir vəziyyət yaranıb.Bu gün kiminsə Hələbə getməsi xaricdir.Nəsimi üçü ora getmək müsəlman mədəniyyətinin areal idi. Dövr dəyişib, XVIII əsrdə Avropanın yarısı latınca danışırdı, indi latınca kim danışır? Bəlkə sovet olmasaydı, bəlkə daha çox şeylər olardı.Ona görə də keçmişi dəyişmək mümkün deyil, gələcəyi dəyişmək haqda düşünək”.

Tanınmış türkoloq, publisist, Bəxtiyar Tuncayın məsələyə yanaşması fərqli olub: “Biz nə Midiya, nə Manna, nə də Qaraqoyunluda doğulmuşuq. Biz ulu öndərimiz Rəsulzadənin varisləriyik.Dövlət o dövlətin varisidir.Hökumət isə yox.Rəsulzadəyə münasibətdən görünür ki, hakimiyyət onun varisi deyil.Hakimiyyətdə olan qrup Rəsulzadə varisi yox, Naxçıvan xanlığının varisidir.Bu gün müzakirə etdiyimiz problemlərin kökü də hakimiyyətdən qaynaqlanır”.

Tədbirdə həmçinin digər ziyalılar da çıxış edərək öz fikirlərini bölüşüblər.

Comments are closed.